SÁNG THẾ KƯ ĐỌC BỞI MỘT NGƯỜI

VIỆT NAM

 

Phần 3

 

THIÊN CHÚA, CÔNG CỤ CỦA CON NGƯỜI

 

Sáng Thế Kư khởi đầu với quan điểm chủ quan tuyệt đối của Thiên Chúa, xuất phát nơi chân không. Ngài phán « sự vật hiện hữu ! » và sự vật hiện hữu. Ngài quyết định « điều này tốt » và điều ấy được coi như tốt … Rồi con người xuất hiện. Con người ăn trái của « cây phân biệt tốt xấu » để rơi vào tri thức nhị nguyên, với tốt xấu, già  trẻ, bệnh tật  khỏe mạnh, hạnh phúc đau khổ, thương ghét, vui buồn, đúng sai, v.v… Con người rời khỏi thiên đường chân như tự tại, và kéo theo …  Thiên Chúa ! Trong cơi ta bà vui khổ, con người biết làm ra sự  sống bằng t́nh yêu nam nữ, và cũng biết gây nên sự chết bằng giết chóc. Về phần Thiên Chúa, Ngài cũng phải tập tành làm quen với thất bại, với tính toán mưu mô, với sửa sai, sai sửa, với giận dữ, hủy diệt, tàn sát, và … ân hận. Thiên Chúa trở thành h́nh ảnh của con người (xin đọc phần 1 : Thế Kỷ 21 số 177 + 178).

Ở phần tiếp theo của Sáng Thế Kư, với chuyện Abraham, Thiên Chúa đi vào Lịch Sử con người. Và bản chất của Lịch Sử hoàn toàn thay đổi. Từ một Lịch Sử tiến hóa theo chu kỳ, Lịch Sử của dân định cư, với ngày qua ngày tương tự như nhau, bán buôn buôn bán, cấy cày cày cấy, trở đi trở lại, sự xuất hiện của Thiên Chúa biến Lịch Sử thành một đường thẳng. Đó là Lịch Sử của người du mục, với mỗi ngày một chân trời mới, tương lai hoàn toàn khác biệt với hiện tại, và kỳ vọng Đất Hứa ở cuối cuộc hành tŕnh (xin đọc phần 2 : Thế Kỷ 21 số 179).

Khi bắt đầu chuyện Abraham, Thiên Chúa t́m đến Abraham. Đến cuối câu chuyện, Thiên Chúa và Abraham như một. Cũng có thể nói : ở đầu câu chuyện, Thiên Chúa lănh đạo Abraham và bộ lạc của ông. Đến cuối câu chuyện, Thiên Chúa trở nên một thành viên của bộ lạc. Khi Abraham ra lệnh cho người đày tớ thân tín trở về quê cũ của ông, t́m một người vợ cho Isaac con ông, th́ ông tuyên bố rằng Thiên Chúa sẽ lo liệu tất cả để sứ mạng của người đày tớ được chu toàn (24:7). Tức là Thiên Chúa cũng như người đày tớ cùng lănh chung một sứ mạng, mỗi người một vai tṛ rơ rệt, được quyết định bởi Abraham. Sự việc xảy ra đúng như Abraham dự liệu : Thiên Chúa và người đày tớ đem về cho Isaac một người vợ, Rebecca, cháu của Abraham. Sự can thiệp của Thiên Chúa vào công việc của con người đă biến Thiên Chúa thành công cụ của con người. Hoặc giả ưu tư và khát vọng của con người đă bắt buộc con người phải tạo ra một Thiên Chúa luôn sẵn sàng tham gia, như một công cụ, vào mọi công chuyện của đời sống ḿnh, từ việc dựng vợ gả chồng cho con cái, đến chuyện sanh đẻ, sức khỏe, thi cử, làm ăn v.v… ?

            Câu chuyện Isaac bắt đầu với sự can thiệp của Thiên Chúa vào việc t́m vợ cho ông này, rồi tiếp theo với sự can thiệp của Chúa để chữa bệnh hiếm muộn cho Rebecca. Một sự can thiệp hiệu quả. Với quyền phép Chúa, Rebecca cho ra đời hai trẻ song sanh : Esaü ra trước làm anh, Jacob ra sau làm em. Khổ nỗi, Rebecca lại thương Jacob hơn Esau, và muốn cho Jacob đoạt quyền thừa kế của Esau. Y hệt như nhiều bà Hoàng, bà Phi, của nhiều triều đại bên Đông Á nhà ta. Khi Isaac già yếu, muốn “truyền ngôi” cho Esau, ông gọi Esau đến và bảo Esau đi săn thú đem về nấu cho ông ăn, để sau đó ông sẽ chúc lành cho và bàn giao quyền điều khiển bộ tộc. Chúng ta đừng quên rằng quyền lực mà Isaac sẽ trao lại vượt ngoài phạm vi của một bộ lạc du mục nhiều lắm. Thật vậy, Isaac kế thừa Abraham, mà tên Abraham, được Chúa đặt, có nghĩa là “cha của muôn người". Thiên Chúa từng hứa cho  Abraham trở thành “thủy tổ của vô số quốc gia” (17:1-22), và dân tộc xuất phát từ Abraham sẽ là một dân tộc “được chúc lành (tùng phục ?) bởi mọi dân tộc trên thế giới" (18:18). Thế nhưng, quyền bá chủ thế giới sẽ không vào tay Esau : Rebecca, mẹ ông, ŕnh nghe được câu chuyện, liền gọi Jacob đến và bảo ông này bắt hai con dê con cho bà làm thịt, rồi hóa trang làm Esau, đem cho Isaac ăn. Isaac mắt đă ḷa, không nhận ra Jacob, tưởng ông  là Esau, nên ban phúc lành cho Jacob, nhân danh Thiên Chúa. Thế là Jacob, giả trang làm Esau, được nâng lên hàng tộc trưởng. Đến khi Esau đi săn về, th́ sự thể đă lỡ, Jacob đă kế thừa Isaac, và đă … chuồn mất !

 

THIÊN CHÚA PHI LUÂN

 

            Trên đường đi trốn, v́ sợ bị Esau “mần thịt”, Jacob nằm ngủ và mơ thấy một cảnh lạ : một cầu thang nối liền chỗ ông nằm đến tận trời cao, với các Thiên Thần đi lên đi xuống. Trong giấc mộng Thiên Chúa đứng gần Jacob và nói với ông : “Ta là Yahweh, Chúa của Abraham, ông nội ngươi, và Chúa của Isaac. Mảnh đất ngươi đang nằm trên đó, ta sẽ ban cho ngươi và hậu duệ ngươi. Hậu duệ ngươi sẽ đông như các hạt bụi trên mặt đất. Ngươi sẽ lan tràn về phía tây, phía đông, phía bắc và phía nam; qua ngươi và hậu duệ ngươi, tất cả các bộ tộc trên thế giới sẽ được chúc lành …” (28:13-15). Thiên Chúa lập lại những ǵ Ngài đă hứa cho Abraham, như một cách hợp thức hóa quyền thừa kế của Jacob. Tại sao ? Tại sao Thiên Chúa lại chấp nhận một sự bất công đến từ một âm mưu lường gạt hạ cấp, tội lỗi, trăm lần tội lỗi, v́ là lường gạt chính cha ḿnh, lợi dụng sự tật nguyền mù ḷa của một cụ già đầy tin tưởng nơi vợ ḿnh, con ḿnh ? Chúng ta đă bàn về đạo đức của Thiên Chúa. Thiên Chúa ở giai đoạn này, chưa biết đặt vấn đề đạo đức. Cái ǵ tốt cho Ngài là tốt. Đó là quan điểm của một nhân vật quen sống một ḿnh trong hư vô … Thiên Chúa c̣n phải tập tành đời sống xă hội một thời gian nữa, mới biết đến đạo đức, luân lư, những nguyên tắc cao hơn chính ḿnh, cao hơn quyền lợi của ḿnh, ư thích của ḿnh, mà ḿnh phải tôn trọng. Nhưng, thử nghĩ lại, có thể có ǵ cao hơn Thiên Chúa ?

            Câu trả lời của Jacob cũng đượm một mùi vị phi luân lư tương tự. Jacob nói (28 :20-22) : “Nếu Chúa đứng về phe tôi, và bảo vệ tôi trên bước đường lưu lạc, nếu Ngài cho tôi bánh ăn và áo mặc, nếu tôi yên lành trở về nhà cha tôi, th́ Yahweh sẽ là Chúa của tôi … và những ǵ Ngài cho tôi, tôi sẽ hiến lại Ngài một phần mười”. Jacob là một người thực tế. Ông đ̣i được bảo vệ, v́ thấy ḿnh đơn thương độc mă trên đường bôn tẩu với mọi hiểm nguy. Đ̣i thức ăn, y phục, là những thứ ông đang lo sợ bị thiếu. Toàn là những điều cụ thể để sống c̣n. Tuy nhiên ông cũng không quên dụ Chúa vào một liên minh hùn hạp, để đưa ông lên địa vị Tộc Trưởng thực thụ, kế vị Isaac và Abraham sau khi những nhu cầu cấp thiết đă được đảm bảo. Phần thưởng của Thiên Chúa sẽ là : thứ nhất Jacob sẽ thừa nhận Thiên Chúa như Chúa của ông ta, và thứ nh́, Jacob sẽ hoàn lại cho Chúa một phần mười hoa lợi thu hoạch được bởi công ty “Jacob-Thiên Chúa” ! Thiên Chúa có thực sự cần đến những quyền lợi ấy không ? Phải nghĩ là có, v́ Thiên Chúa mặc nhiên chấp nhận sự thương lượng của Jacob. Ngài đă rơi xuống một địa vị tương đương với con người, địa vị một người bạn sẵn sàng hùn vốn làm ăn với con người, rồi cùng nhau chia chác lợi nhuận. Đă xa rồi cái thuở vàng son nọ, khi Thiên Chúa đứng giữa chân không, dựng nên trời đất vạn vật, hữu h́nh và vô h́nh … Thật ra, Thiên Chúa đă đổi thay, hay quan niệm của con người về Thiên Chúa thay đổi ?

 

TƯ DỤC TRỞ THÀNH THIÊN CHÚA

 

            Có thể nói đoạn Sáng Thế Kư này tiêu biểu cho sự trỗi dậy của tư dục. Tư dục của Rebecca, rồi của Jacob. Tư dục trỗi dậy th́ đạo đức, luân lư, cũng phải lùi bước. T́nh vợ chồng, cha con, anh em,  không c̣n nữa. Tư dục trở thành Thiên Chúa. Quyền lực của nó không ǵ cưỡng lại nổi, và quy luật của nó đè bẹp cái lẽ phải đơn giản nhất. Sức thuyết phục của tư dục như thủy triều cuồn cuộn, lôi những trí tuệ siêu phàm nhất đến những bến bờ vô nghĩa nhất. Bạn hăy tưởng tượng Thiên Chúa chấp nhận 10 phần trăm những ǵ Ngài ban cho Jacob ! C̣n ǵ vô nghĩa hơn ? Thiên Chúa ấy, là Chúa của tư dục, hay nói cách khác, là tư dục được con người phóng ra ngoài ḿnh, làm thành Thiên Chúa, thành Phật, thành Đức Mẹ, Quan Thế Âm bồ tát, v.v…  để mà thờ cúng, cầu xin. Con người cầu xin và thương lượng với chính tư dục của ḿnh, như Jacob thương lượng với Yahweh trong đoạn văn này. Vài bông hoa, nén nhang, cây nến, thắp trên những bàn thờ tư dục, rồi x́ xụp cúng bái, đôi khi thêm chút bố thí tủn mủn, với niềm hy vọng rằng nhờ những thứ vô nghĩa ấy mà mua được Phật, Chúa, Đức Mẹ … mua được vé phi thuyền lên Thiên Đàng, sanh vào cơi Trời Tịnh Độ, chưa kể trong khi chờ đợi c̣n được sức khỏe, tiền bạc, ăn nên làm ra, gia đ́nh thuận thảo, tai qua nạn khỏi, v.v… Có khác nào Jacob đ̣i được ăn, được mặc, được an ninh trên con đường bôn tẩu, trong khi chờ đợi lên làm tộc trưởng một bộ tộc sẽ bá chủ thiên hạ ? Khi Lương Vũ Đế hỏi Tổ Đạt Ma : cúng giường, cất chùa, đúc chuông, xây tháp, có phúc đức không ? Tổ bảo : không phúc đức khỉ khô ǵ cả ! Tụng kinh vạn biến, tŕ giới muôn đời, thiền định vô lượng kiếp, để mặc cả một Niết Bàn tham dục, cũng phi lư và vô ích như thế mà thôi !

 

CÔNG TY “JACOB - THIÊN CHÚA” LỚN MẠNH

 

            Thế là, với một đồng minh nặng kư, Jacob tiếp tục cuộc hành tŕnh của ḿnh. Cuộc hành tŕnh của Jacob rất khác với các chuyến ra đi của Adam và Abraham. Khi Adam bỏ Eden, cảnh giới Lạc Thú, đi sang cơi Ta Bà này, th́ đó chỉ là một sự đổi thay của Ư Thức. Adam rơi vào suy tưởng nhị nguyên, phân biệt, sau khi ăn trái của cây “phân biệt thiện ác”, làm che lấp đi cái Phật Tính của ḿnh, và đi vào biển khổ. Đến lượt Abraham, th́ ông ra đi v́ nghe được tiếng nói của Thiên Chúa, có lẽ từ nội tâm ḿnh, và đi theo tiếng nói ấy, t́m một miền Đất Hứa. Abraham không cầu xin ǵ cho ḿnh cả. Ông chỉ vâng lời, tuân theo tiếng nói của Thiên Chúa mà ông nghe được. Thậm chí khi Thiên Chúa bảo đem giết đứa con kế tự mà ông đă phải chờ đợi suốt ba phần tư thế kỷ, ông cũng không một cử chỉ phản đối. Lần duy nhất Abraham cầu xin thương lượng với Chúa là để nài nỉ Chúa tha không tiêu diệt thành Sodome. Chúng ta đă nhấn mạnh đến sự dũng cảm của ông trong dịp này. Isaac là một ngoại lệ : ông không đi đâu cả, chỉ ngồi nhà. Nhưng người đày tớ của Abraham đi thay cho ông khi anh này lặn lội đường xa t́m vợ cho ông. Isaac là một người tuân theo định mệnh. Người đày tớ đem bà nào về th́ ông lấy bà đó. Anh đày tớ cũng tuân theo định mệnh : anh ta sẽ chọn người đàn bà đầu tiên múc nước đem đến mời anh ta uống, và mang về cho Isaac lấy làm vợ. Khi lầm lỡ chúc lành cho Jacob, sắc phong Jacob làm tộc trưởng thay v́ truyền chức vị ấy cho người con trưởng Esau, Isaac cũng không điều chỉnh lại, coi như định mệnh đă an bài. Isaac làm tôi liên tưởng đến quả vị Tu Đà Hoàn hay Nhập Lưu, của người đă nhập vào ḍng nước và thản nhiên buông bỏ theo ḍng nước chảy, sau khi đă thắng được bản ngă và ḷng nghi ngại (Osho – Kinh Kim Cương). Người như thế không đi đâu cả, nhưng thật ra lại là đi. Ông chỉ buông thả, b́nh thản và tin tưởng để cho ḍng định mệnh chở ḿnh đi. Jacob th́ khác. Cuộc hành tŕnh gian khổ của Jacob  là hậu quả của một mưu mô xảo trá. Ông lên đường rồi mới lo lắng xin sỏ thương lượng đủ điều với Thiên Chúa. Ông không xin ǵ cho người khác, chỉ xin cho ông. Với óc thực tế, ông thương lượng một sự đổi chác, hùn hạp với Thiên Chúa, v́ Jacob không quan niệm nổi Thiên Chúa có thể cho mà không cần nhận lại. Thiên Chúa của Jacob là chính Jacob, được phóng chiếu ra ngoài bản ngă của ông.

            Cuộc hành tŕnh của Jacob đưa ông về quê cũ của Abraham, cũng là quê của Rebecca, mẹ ông. Tại đây, ông tá túc nơi nhà của Laban, cậu ruột ông, anh của Rebecca. Laban  có hai con gái, chị là Lea, em là Rachel. Laban gả cả hai cho Jacob, kỳ vọng nơi chàng rể quư sẽ phụ lực ông cai quản tài sản và bộ tộc ông trong lúc tuổi già. Khổ nỗi, tham vọng của Jacob nằm ở chỗ khác. Ngày kia, Jacob đ̣i được chia một phần số súc vật của Laban và t́m ra một mánh lới để gia tăng phần của riêng của ḿnh một cách rất mạnh mẽ. Thiên Chúa, như một thành viên của « công ty Jacob », cũng được coi như đă can thiệp một cách đắc lực vào chiến dịch làm giàu này. Hăy nghe  Jacob nói với Rachel và Lea : «Thiên Chúa đă tước đoạt đàn súc vật của cha em để tặng cho anh …» (31 :9). Jacob cũng quyết định bỏ Laban ra đi khi thấy ḿnh đă giàu mạnh, không c̣n cần lưu lại trên đất của Laban nữa. Ông bèn nói với Rachel và Lea rằng Thiên Chúa đă phán với ông : « Ta là vị Chúa đă hiện ra với ngươi ở Bethel, (…) , bây giờ ngươi hăy đứng dậy, rời bỏ đất nước này và trở về quẽ hương ngươi » (31 :13). Chúa đă phán bảo th́ đương nhiên là  Rachel cũng như Lea đều không c̣n ǵ để ngần ngại hay chống đối, cũng như hai bà đă dễ dàng chấp nhận việc Jacob sang đoạt tài sản của Laban, cha của hai bà, với lư do, được Jacob nêu ra, là Thiên Chúa đă chủ động việc này. Thiên Chúa của tư dục là một vị Chúa vạn năng !

 

ISRAEL XUẤT HIỆN

 

            Vấn đề bây giờ là Esau. Trong lúc Jacob cùng với đoàn người và súc vật của ḿnh về gần đến lănh thổ của Isaac thuở xưa, th́ Esau cũng tiến về phía Jacob với một đoàn tùy tùng 400 người. Jacob không dấu diếm nỗi sợ sệt của ḿnh (32 :8). Ông cầu cứu Thiên Chúa : « Xin Ngài hăy thương t́nh cứu tôi khỏi bàn tay của Esau v́ anh ấy làm tôi kinh hăi … » (32 :12). Ông cũng chia đoàn người và súc vật của ông làm hai nhóm riêng biệt, để hễ Esau đánh nhóm này th́ c̣n nhóm kia, như thế « ỷ dốc » chúng ta từng đọc trong Tam Quốc. Thêm vào đó Jacob đưa rất nhiều lễ vật đi trước ḿnh để mua ḷng Esau. Một chiều tối nọ, Jacob đến bờ sông Yabboq, một phụ lưu bên bờ phía đông sông Jourdain. Biết Esau ở gần đó, bên bờ bên kia, Jacob cho vợ con sang sông trước, c̣n ông nán lại bờ bên này ngủ qua đêm. Sáng Thế Kư thuật lại rằng : « một người đàn ông đến lăn lộn với ông trong cát bụi cho đến lúc b́nh minh ló dạng (…) Người ấy nói : hăy buông ta ra v́ b́nh minh đă ló dạng. Jacob trả lời :  tôi sẽ chỉ buông ông ra nếu ông chúc lành cho tôi. Người ấy hỏi : ngươi tên ǵ ? Đáp : tên Jacob. Người ấy tiếp : từ nay người ta sẽ không gọi ngươi là Jacob nữa mà là Israel, v́ ngươi đă vật lộn với Thiên Chúa và với con người và ngươi đă thắng (chữ Israel có nghĩa là « vật nhau với Chúa »). Jacob hỏi : Thưa Ngài, xin Ngài hăy cho tôi được biết tên của Ngài. Người lạ hỏi lại : v́ sao ngươi muốn biết tên ta ? Và liền chúc lành cho Jacob. Jacob gọi nơi ấy là Peniel, có nghiă là "Mặt Chúa", v́, ông nói :"Ta đă đối diện với Chúa mà vẫn sống sót" (32 :23-31). Có thật người khách lạ là Thiên Chúa hay không ? Có thể, nhưng đọc sang đoạn kế tiếp chúng ta không khỏi có chút nghi ngờ.

            Esau hùng hổ tiến về phía Jacob với 400 tráng đinh và lời nguyền sẽ giết Jacob (27 :41). Nhưng đến khi gặp nhau, trong khi Jacob quỳ lạy bảy lần sát đất, th́ Esau lại chạy đến ôm hôn Jacob một cách thắm thiết. Sau khi đem vợ con ra tŕnh diện, Jacob dâng lễ vật biếu Esau. Esau từ chối : « Anh có thừa của cải, em ơi ! tất cả những ǵ của em là của em ». Jacob nài nỉ anh ḿnh nhận lễ vật, và nói « …em đă thấy mặt anh cũng như thấy mặt Chúa … » (33 :10). V́ sao câu nói quá đáng như vậy ? Phải chăng hai người đă thực sự gặp nhau từ đêm trước, khi Esau một ḿnh sang sông t́m giết Jacob ? Tại sao sau một đêm dài « lăn lộn trong cát bụi », Jacob lại xin một người lạ mặt chúc lành cho ḿnh ? Vào thời điểm ấy Jacob cần sự chúc lành của ai nhất, nếu không phải là của Esau ? V́ sao người lạ mặt lại hấp tấp bỏ đi khi b́nh minh ló dạng nếu không phải v́ sợ bị nhận diện, bởi Jacob, hay bởi người khác ? Câu nói « đánh vật với Chúa và với con người ? » phải hiểu như thế nào ? « Con người » ở đây là ai ? Isaac ? Esau ? Laban ? Phải chăng Jacob đă phịa với gia đ́nh và tùy tùng câu chuyện đánh vật với Chúa, dù biết ḿnh vật nhau với Esau, như ông đă từng mượn tiếng Chúa để hai bà vợ dễ chấp nhận việc ḿnh sang đoạt của cải của thân phụ hai bà, trước khi cuốn gói ra đi ? Và bây giờ, giáp mặt Esau, phải chăng Jacob cảm thấy cần phải mua ḷng anh ḿnh bằng cách nhắc lại cái đêm dài lăn lộn ấy, với sáo ngữ « gặp mặt Esau như thấy mặt Thiên Chúa » ?

            Dù sao, vấn đề Esau coi như giải quyết, con đường trở về nhà cha ḿnh của Jacob rộng mở. « Nhân viên Thiên Chúa » của « công ty Jacob » đă làm việc đắc lực, và có thể được tuyển dụng vĩnh viễn, như đă được giao ước ở 28 :20-22. Jacob lập một bàn thờ và gọi Chúa là « El, Chúa của Israel », gán tên mới của ḿnh vào tên Chúa (33 :20). Liền sau đó, một biến cố xảy ra, với những ư nghĩa đặc biệt.

 

LỪA GẠT VÀ THẢM SÁT

 

Số là sau khi thoát nạn Esau, Jacob đến đặt doanh trại trước thành Sichem, và mua một mảnh đất của vua thành này là Hamor. Con trai Hamor, cũng tên là Sichem như thành phố cha ḿnh cai trị, bắt cóc Dina, con gái Jacob, và nhất định đ̣i cưới nàng. Sichem yêu Dina say đắm "bằng tất cả con người ḿnh" (34:3), và biết nói với nàng "từ con tim đến con tim". Hamor đến cầu hôn cho con trai ḿnh, và c̣n hơn thế nữa, ông đề nghị một liên minh giữa nước ông với bộ lạc của Jacob : "hăy gả con gái của quư vị cho chúng tôi, và chúng tôi sẽ gả con gái của chúng tôi cho quư vị ; hăy ở lại với chúng tôi, đất nước này sẽ rộng mở cho quư vị lưu lại, làm ăn và trở nên giàu có". Sichem, người con si t́nh c̣n hứa tặng "tất cả những ǵ quư vị đ̣i hỏi !" (34:8-12). Các con trai của Jacob chấp nhận đề nghị liên minh của Hamor nhưng với điều kiện là toàn thể nam nhân trong thành Sichem phải chịu nghi thức cắt b́. Họ nhấn mạnh rằng sau đó "chúng ta sẽ trở thành một dân tộc duy nhất" (34:16). Hamor nhận lời, và tất cả người nam trong thành đều phải cắt da quy đầu. Khổ nỗi, trong khi họ đang đau đớn, có thể bị sốt, nhiễm trùng ... v́ thủ thuật giải phẫu sơ khai của thời ấy, th́ Simon và Levi, con của Jacob, xông vào và giết tất cả nam  nhân trong thành, "một cách an toàn", như lời Thánh Kinh nhấn mạnh. Đương nhiên là họ giết Hamor và Sichem, đoat lại em gái ḿnh, và cũng không quên đoạt tất cả súc vật "nhỏ cũng như lớn", "ở trong phố cũng như ngoài đồng quê", sang đoạt luôn "toàn bộ tài sản của dân chúng", và chưa hết, cưỡng đoạt "tất cả trẻ nhỏ, đàn bà, và cướp phá toàn thể đồ vật trong nhà" (34: 25-29). Tóm lại, phải hiểu là thành Sichem không c̣n ǵ nữa. Không c̣n người, vật, của cải, nhà cửa, thậm chí cả trẻ nhỏ ... Tác giả Sáng Thế Kư thuật lại màn cướp phá này với tất cả chi tiết hẳn là có dụng ư vậy. Điều kỳ lạ là Jacob hoàn toàn vắng mặt trong vụ này. Các con ông kư kết một liên minh giữa bộ lạc ông với một dân khác, để làm thành "một dân tộc duy nhất", mà ông có vẻ như không hay biết ǵ cả ! Khi nội vụ đă xong xuôi, Jacob trách các anh con nóng nảy : "tụi bay gây khó khăn cho tao ..." (34 :30). Lư do chỉ  v́ Jacob sợ dân các thành quanh đó sẽ liên kết lại để mần thịt ông, chứ không phải v́ màn cướp bóc quá dă man kia  đă phản lại mọi luân lư đạo đức tối thiểu nhất. Thêm vào đó, nghi thức cắt b́ là một nghi thức được Chúa đặt ra cho Abraham, để đánh dấu giao ước giữa Thiên Chúa và con người (chúng ta đă bàn về ư nghĩa của nghi thức này trong phần 2 của loạt bài). Các con Jacob lại cả gan dùng nghi thức ấy để dối gạt dân thành Sichem, không khác ǵ sử dụng Thiên Chúa để lường gạt người khác, và hơn thế nữa, dùng Ngài để cướp bóc, tàn sát những người vô tội, tức một sự xúc phạm vô cùng nặng nề đối với Thiên Chúa. Jacob bất cần đă đành, thế c̣n Thiên Chúa th́ sao ? Thiên Chúa cũng có vẻ bất cần. Ngài chia sẻ sự lo lắng của Jacob, và khuyên ông nên đem bộ lạc của ḿnh chạy đến Bethel. Để cho màn « di tản chiến thuật » được an toàn, Thiên Chúa gieo kinh hoàng trong tất cả dân chúng các thành quanh đó, để họ khỏi động binh truy kích Jacob (35 :5).

 

HIỆU NĂNG CỦA THIÊN CHÚA

 

Thế là Jacob chạy đến Bethel. Đó chính  là nơi Jacob đă nằm mơ và thương lượng sự hùn hạp với Chúa, trên đường đi trốn Esau. Bây giờ trở lại nơi đây, do một sự trốn chạy khác, kết quả của một sự lường gạt khác … Jacob lập bàn thờ và tế lễ Chúa một cách trọng thể. Thiên Chúa cũng lịch sự hiện ra với Jacob và lập lại, một lần nữa,  lời hứa của Ngài với Abraham : « hăy sanh sôi nảy nở ; một dân tộc rồi một nhóm dân tộc sẽ đến từ ngươi và nhiều vị quân vương sẽ phát xuất từ ḍng dơi ngươi ; ta ban cho ngươi và hậu duệ ngươi đất đai mà ta đă ban cho Abraham và Isaac ». Nghĩ cho cùng, nếu Chúa đă hứa cho Abraham và hậu duệ ông này những điều đó, th́ cần ǵ phải hứa đi hứa lại với Jacob ? Jacob là hậu duệ của Abraham kia mà ! Mặt khác, Thiên Chúa đă thực sự giúp được ǵ cho Jacob ? Từ màn lường gạt Isaac, người cha mù ḷa, cho đến khi tá túc nơi Laban, gây dựng sự nghiệp đồ sộ, rồi bỏ Laban ra đi, thậm chí đến lúc gặp lại Esau, khơi dậy được t́nh cảm của Esau, và có thể đă cầm cự được với Esau trong suốt một đêm vật lộn, tất cả đều do ư chí kiên tŕ, và nhất là óc thông minh, khéo léo, đầy sáng kiến, của Jacob. Thậm chí lúc Chúa gieo kinh hoàng trong dân chúng các thành lân cận Sichem, để họ không dám truy kích Jacob, th́ cũng phải tự hỏi có phải Chúa đă làm điều đó hay là chính sự tàn bạo vô biên của bộ lạc Jacob trong cuộc thảm sát Sichem đă khiến dân chúng quanh vùng tê liệt v́ kinh hăi ? Jacob dùng Chúa để gạt người khác, và có thể ông cũng tự gạt chính ḿnh với quan niệm một Thiên Chúa « đứng về phe ông » luôn ủng hộ giúp đỡ ông trong tất cả những việc ông làm, dù cho đó là việc phải hay việc quấy. Tâm lư ấy chẳng qua rất thông thường : Chúa, Phật, được dùng như những phương tiện để ổn định tinh thần, làm an tâm, gây tự tin, và rốt cuộc là làm gia tăng hiệu năng của  hành động, khiến hành động ấy gặt hái nhiều thành quả hơn. Sự thành công của Jacob phải chăng chính là nhờ nơi niềm tin ấy ? Đi thêm một bước nữa, một số người có thể dùng Chúa, Phật, nhiều khi một cách thành thật, để biện minh cho hành vi tàn bạo của ḿnh, nhân danh một Uy Quyền cao hơn mọi phán đoán thông thường về tốt xấu. Đừng quên, Sáng Thế Kư đă khởi đầu bằng câu chuyện con người xen vào việc « phân biệt tốt xấu » của Thiên Chúa, qua việc ăn « trái cấm » (bên cạnh ư  nghĩa liên quan đến t́nh dục đă được khai triển ở phần 1 của loạt bài). Về phần Jacob, ông dường như không mấy quan tâm đến « tốt – xấu » theo sự hiểu biết thông thường. Có thể nói ông quan niệm « tốt » là « tốt cho ông » và xấu là ngược lại. Chúng ta đă  có dịp phân tích tâm lư đó, của chính … Thiên Chúa. Jacob và Thiên Chúa quả là một cặp hùn hạp lư tưởng !

            Chuyện Jacob đến đây coi như chấm dứt. Tuy nhiên, người viết xin mời bạn đọc nấn ná thêm một chút với  nhân vật rất gần gũi với chúng ta này, qua ba vấn đề :

 

THÂN PHẬN KẺ LƯU VONG

 

            Cuộc thảm sát thành Sichem có thể được đặt trong một tiến tŕnh khởi sự từ việc Abraham hai lần nhận Sara, vợ ḿnh, là em gái, một lần ở Ai Cập (12 :10-20), lần khác lúc đến Guerar (20 :1-17), để cho Vua Pharaon rồi vua Amibelek lấy bà làm vợ. Đến đời Isaac, một sự việc tương tự xảy ra : v́ một nạn đói, Isaac cũng phải đến ta túc ở Guerar và, tại đây, ông cũng làm y hệt như Abraham, nhận vợ ḿnh là Rebecca là em gái để pḥng hờ kẻ quyền quư địa phương có muốn lấy bà, th́ khỏi làm hại đến ông. Người lưu vong chúng ta không khỏi nhận ra sự nhẫn nhục của kẻ tha hương. Tuy nhiên, đến thời Isaac th́ sự thể có phần khá hơn một chút. Vua Guerar là Amibelek (người đă từng lấy Sara, mẹ Isaac), không để bị lừa, mà nói : « đây chính là vợ ngươi, tại sao ngươi lại bảo là em gái ? », và tuyên án tử h́nh bất cứ ai  dám xúc phạm đến vợ chồng Isaac (26 :7-11). Đến chuyện Jacob ở Sichem, th́ không phải một người vợ bị nhận là em gái phải chịu sự sách nhiễu t́nh dục của dân địa phương, mà là một cô em gái thực thụ, chưa làm vợ ai cả, bị bắt cóc và xâm phạm. Phản ứng của « dân lưu vong » lần này không có vẻ ǵ là nhẫn nhục lắm : Sichem bị hủy diệt, tàn sát. Nhưng thử hỏi cuộc thảm sát Sichem có thực sự xảy ra không, hay chỉ có trong trí tưởng tượng của người Do Thái, kết quả của dồn nén, uất hận, trước những nhục nhằn phải cắn răng chịu đựng nơi đất khách ? Chính chúng ta, những lúc phải chịu bất công, áp bức, thậm chí bị cướp bóc, đánh đập, hăm hiếp, trên bước đường lưu vong, bao lần những ư tưởng hung bạo tương tự cũng đă nảy sinh ?

 

QUAN NIỆM ĐỘC THẦN

 

            Trước khi Jacob trở lại Bethel tế lễ tạ ơn Chúa, ông ra lệnh cho mọi người trong bộ lạc phải giao nạp  tất cả những h́nh tượng thần linh mà họ có, để ông đem chôn trước thành Sichem (35:4). Trong số người giữ tượng thần  có Rachel, vợ Jacob. Lúc bỏ Laban, cha bà, để theo Jacob trốn đi, Rachel có ăn cắp của Laban một số h́nh tượng thần linh (31 :19). Điều này có nghĩa là Rachel, Laban, và nhiều người trong bộ lạc Jacob tin vào những thần linh khác với Thiên Chúa, và cho đến thời điểm đó, Jacob, hoặc chia sẻ tín ngưỡng ấy, hoặc chấp nhận thực trạng này. Mặt khác, Jacob, Laban, và cả người đày tớ mà Abraham sai đi t́m vợ cho Isaac, mỗi khi nói đến Thiên Chúa, cũng đều gọi Ngài là « Chúa của Abraham », hay « Chúa của Abraham và Isaac », « Chúa của Israel », chứ không thấy ai nói đến « Thiên Chúa của muôn loài » cả. Ư thức « Thiên Chúa của muôn loài » đă chớm nở trong đầu óc họ hay chưa ? Hay họ chỉ quan niệm Thiên Chúa như một vị Thần trong số nhiều vị Thần khác, nhưng gắn bó với họ nhiều hơn do liên hệ của họ với Abraham, với Isaac ? Chúng ta đă bàn tới vấn đề này trong phần 2 của loạt bài, khi nhắc đến chuyện  Melchisedek, vua Shalem, chúc lành cho Abraham, nhân danh « vị Chúa tạo nên Trời Đất » (14 :19). Mâu thuẫn giữa « Chúa của muôn loài » với « Chúa của một dân tộc, một gia đ́nh hay một cá nhân » là một mâu thuẫn nền tảng của Thánh Kinh. Mâu thuẫn này bắt đầu từ chuyện Abraham, và luôn được cảm nhận thấy trong các đoạn kế tiếp.  Nó cũng được gắn liền với vấn đề sự chọn lựa của Thiên Chúa : chọn Abel thay v́ Cain, chọn gịng dơi Abraham thay v́ phần c̣n lại của nhân loại, chọn Isaac thay v́ Ismael, chọn Jacob thay v́ Esau, và, chúng ta sẽ thấy ở đoạn sau : chọn Joseph thay v́ 11 người anh em khác …

 

ĐEM PHẬT LẠY PHẬT

 

            Khi Jacob tŕnh diện vợ con ḿnh cho Esau, lúc anh em tái ngộ, th́ ông có 11 người con, 10 trai, một gái, và bốn bà vợ, Lea, Rachel, và hai người tỳ nữ. Như với Abraham và Isaac, vấn đề hiếm muộn cũng đă được đặt ra, với sự can thiệp của Thiên Chúa. Việc Abraham và Sara hiếm muộn, chúng ta đă nói nhiều. Isaac và Rebecca cũng hiếm muộn, phải cầu Chúa, và sanh được hai trẻ song sanh. Jacob th́ hơi khác một chút : ông yêu vợ thứ là Rachel, không yêu vợ cả là Lea, chị của Rachel. Chúa thấy điều đó, nên can thiệp cho Lea sanh liên tiếp bốn cậu con trai : Ruben, Simeon, Levi, Juda. Rachel nổi tam bành đ̣i Jacob phải lập tức làm cho bà một tí nhau, nếu không th́ « bà sẽ chết » (30 :1) ! Sau đó bà đổi ư đem kẻ thị tỳ riêng là Bilha cho Jacob để ông này gieo giống thay v́ tiếp tục với Lea. Dan ra đời, rồi Nephtali. Đến lượt Lea, nghĩ ḿnh không thụ thai được nữa, bèn đem thị tỳ riêng là Zilpa hiến cho Jacob, lao động  tốt, làm ra Gad và Asher. Tuy nhiên, Lea c̣n sanh thêm Issachar và Zabulon, tổng cộng sáu con trai, trước khi sanh cô con gái duy nhất là Dina. Bỗng dưng, Thiên Chúa nhớ đến Rachel, và cho bà thụ thai, hạ sanh Joseph (chữ có nghĩa là “thêm”, kiểu “út thêm” của người Việt ḿnh). Sau này, khi bộ lạc rời Bethel, Rachel lại sanh  Benjamin (“út nữa”?) rồi từ trần (thật ra Benjamin nghĩa là “con của phía hữu”, phía của thuận lợi). Có thể nói, với Jacob, vấn đề hiếm muộn được  đặt ra lai rai với hết bà vợ này rồi bà vợ khác, lâu lâu mới phải nhờ đến sự can thiệp của Chúa, cũng như nhờ đến sự “đóng góp” của các bà thị tỳ. Tức là nói chung chung cũng không xa trường hợp của Abraham (vừa phải nhờ đến Chúa vừa nhờ thị tỳ) nhưng không đến nỗi gay gắt bằng. Điều đáng ghi nhận là ở đây Chúa can thiệp vào sự thụ thai của các bà vợ Jacob để t́m cách san bằng những ghen tuông thương ghét không đồng đều chứ không phải với mục đính cao cả là tạo nên một Dân Chúa như với Abraham và với Isaac. Vai tṛ của Thiên Chúa bị hạ thấp, như trong toàn bộ câu chuyện Jacob. Thật ra từ chuyện Rebecca, trước đó, Thiên Chúa đă xuống gần với những vấn đề nhỏ nhặt của con người. Rebecca là người đàn bà đầu tiên đă dám hỏi chuyện trực tiếp Thiên Chúa, chỉ v́ bà thụ thai hai trẻ song sanh, và cảm thấy khó chịu trong bụng ! Thiên Chúa, đấng tạo thành Vũ Trụ Vạn Vật với hàng tỷ tỷ thiên hà, mỗi thiên hà có hàng tỷ tỷ thái dương hệ, tỷ tỷ hành tinh … có phải bận bịu quan tâm tới chuyện  đau bụng, việc thi cử, chuyện bán buôn, những nỗi lo buồn vớ vẩn của của từng con vi trùng tí hon như mỗi người chúng ta hay không ? Nhiều người quả quyết là không, như Spinoza, Einstein … Rồi cũng có những kẻ quan niệm Thiên Chúa cũng là Chúa của mỗi cá nhân, của Abraham, của Isaac, của Nguyễn Văn Soài, Trần Văn Ổi … và tin tưởng ngược lại. Bên ta, Tổ Đạt Ma cho rằng, ngoài Tâm không có Phật, mà cầu xin cúng bái ǵ th́ cũng chỉ ở trong Tâm, thế nên, cầu Phật chỉ là đem Phật lạy Phật, là vô nghĩa (Bồ Đề Đạt Ma Quán Tâm Pháp – Huyết Mạch Luận). Tâm ấy là tất cả, nên Phật là tất cả. Tự giới hạn Tâm vào “cái tôi”, th́ là phiền năo. Giới hạn Phật, Chúa, vào cái “của tôi” cũng vậy. Tại sao Chúa lại chọn tôi để ban ơn phước, để trở thành Chúa “của tôi” ? Chúng ta trở lại vấn đề sự lựa chọn của Thiên Chúa vừa bàn đến ở trên.

 

XĂ HỘI CHỦ NGHĨA

 

            Câu chuyện Joseph mang lại một cái nh́n mới cho vấn nạn về sự lựa chọn của Thiên Chúa. Joseph là con áp út của Jacob, được ông thương yêu hơn các con khác. Lại lựa chọn ! Sự ganh ghét không tránh khỏi … Một hôm Joseph đi đến Sichem t́m các anh ḿnh đang chăn thú ở đấy (Sichem là nơi xảy ra vụ thảm sát gây nên bởi các con Jacob – sự việc các con Jacob đem súc vật trở lại đây ăn cỏ cho thấy câu chuyện thảm sát có lẽ đă không thực sự xảy ra). Đám anh bắt Joseph, lúc ấy 17 tuổi, định giết rồi liệng xuống giếng. Người con cả là Ruben can, bảo chỉ cần liệng xuống giếng thôi được rồi. Lát sau có đoàn lái buôn là hậu duệ của Ismael, đi qua. Juda bàn nên lôi Joseph lên khỏi giếng và bán cho người lái buôn để kiếm chút tiền chia nhau (sau này một môn đệ cũng tên Juda sẽ bán Đức Ky Tô). Cả bọn đồng ư. Thế là Joseph được cứu khỏi giếng khô và phải đi theo người lái buôn thuộc bộ tộc bác ruột của cha ḿnh để sau đó bị bán làm nô lệ cho một vị quan thái giám Ai Cập. Ông này tên Potiphar, là Tổng Lănh Thị Vệ của Vua Pharaon. Ông “nh́n thấy Thiên Chúa ở cùng Joseph, khiến Joseph thành công tất cả những ǵ ḿnh thực hiện” (39:3). Ông quyết định giao cho Joseph quản lư tất cả tài sản, trừ “trái cấm” là .. bà vợ ông. Quyết định sáng suốt, v́ mặc dù sự giúp đỡ của Thiên Chúa, việc “quản lư” bà này có nhiều khó khăn. Bà thấy Joseph đẹp trai, và đ̣i ngủ với ông. Ông từ chối. Bà vu oan cho ông là cưỡng hiếp bà. Joseph liền bị bỏ tù. Chúa can thiệp để ông được cảm t́nh của vị quan chỉ huy nhà tù. Vị quan này giao cho Joseph cai quản tất cả sinh hoạt của tù nhân. Một t́nh cờ khiến cho hai người thái giám thân cận của vua Pharaon phạm tội, bị hạ ngục và Joseph được chỉ định phục vụ cho hai ông này. Hai ông nằm mộng, đem kể lại cho Joseph nghe, và được Joseph giải mộng, cho biết ba ngày sau đó, một ông sẽ được phục chức trong khi ông kia bị treo cổ. Sự việc xảy ra đúng như vậy. Hai năm sau, đến phiên Pharaon nằm mộng, hai lần liên tiếp. Lần đầu vua thấy bảy con ḅ béo tốt (chúng ta đă nói nhiều đến tính biểu tượng của số bảy trong văn hoá Ấn Âu và Semite) bước lên từ sông Nil, và, trong khi chúng ăn cỏ trên bờ th́ có bảy con ḅ gầy g̣ xấu xí cũng từ sông Nil ṃ lên, đến gần chúng, rồi ăn thịt chúng. Lần sau vua thấy bảy bông lúa tươi tốt bị bảy cây lúa héo úa ăn mất. Vua gọi các tu sĩ, các nhà hiền triết, chiêm tinh, khắp nước để giải mộng cho vua, nhưng không lời giải nào làm vua vừa ư. Thế là vị cận thần đă được Joseph giải mộng mới sực nhớ, và giới thiệu Joseph. Joseph tuyên bố với Pharaon rằng không phải ông giải mộng mà chính Thiên Chúa làm việc ấy qua ông. Rồi giải như sau : Ai Cập sẽ được bảy năm trù phú, rồi bảy năm cực kỳ đói kém. Ông đề nghị Pharaon thâu thật nhiều thuế và tích trữ lương thực trong những năm trù phú, để dùng trong những năm đói kém. Pharaon hài ḷng, và tuyên bố : « làm sao t́m được một người hàm chứa nơi ḿnh Thần Khí của Thiên Chúa như người này ? » (41 :38). Vua tiếp : « V́ Thiên Chúa chỉ bảo ngươi mọi việc, nên không có ai có thể thông minh và sáng suốt như ngươi ». Kết quả, Joseph trở thành một loại Thủ Tướng của Pharaon, nhân vật số hai trong guồng máy cai trị của Ai Cập. Chính sách thuế khóa rất sáng suốt của Joseph không những đă cứu Ai Cập khỏi khủng hoảng trầm trọng, mà c̣n làm cho Pharaon và Ai Cập trở nên vô cùng giàu mạnh. Trong những năm đói kém, những người Ai Cập có bao nhiêu tiền bạc đều phải đem hết ra mua lúa thóc mà Joseph đă dự trữ. Khi họ hết tiền, Joseph đổi lương thực lấy súc vật của họ, rồi rốt cuộc lấy đất đai của họ. Kết quả là Pharaon thu tóm toàn bộ « tư sản » trong nước. Ai Cập mặc nhiên trở thành một loại quốc gia « xă hội chủ nghĩa », với nền kinh tế hoàn toàn được hoạch định bởi … Thiên Chúa (qua Joseph) ! Các lân bang cũng phải đem của cải châu báu sang Ai Cập đổi lấy thức ăn. Jacob cũng thế, ông phải gửi 10 người con sang Ai Câp mua thực phẩm cho bộ lạc của ḿnh.

 

ĐOÀN TỤ GIA Đ̀NH

 

Các ông anh đă từng bán Joseph vào yết kiến ông em quyền quư. Joseph nhận ra họ, nhưng họ không nhận ra Joseph. Joseph giả vờ làm khó họ chút đỉnh, buộc họ là gián điệp, một cáo buộc cổ điển đối với người nước ngoài. Ông tra vấn về gia đ́nh họ, rồi giữ Simeon làm con tin, bắt họ phải quay trở lại Ai Cập cùng với Benjamin, người em út cùng mẹ với ông. Chín anh em quay về Canaan không những với thóc lúa đầy bao, mà cả với vàng bạc mà họ đă đem theo để mua thực phẩm. Số là Joseph đă cho người lén để lại tiền bạc của các anh ḿnh vào túi sách của họ trước khi họ rời Ai Cập. Trở về Canaan, được một thời gian, ăn hết thực phẩm đă mua được, Jacob và các con lại tính đến chuyện quay trở lại Ai Cập. Sự kiện Simeon bị lưu lại làm con tin có vẻ không làm họ bận tâm ! Vấn đề đơn thuần là nạn đói kéo dài. Một vấn đề khác, rất gay go, là Jacob không chịu để cho đám con ḿnh đem theo Benjamin sang Ai Cập như Joseph đ̣i hỏi. Kỳ kèo măi, rồi, với sự can thiệp của Juda, người đă có ư kiến bán Joseph lúc trước, Jacob chấp nhận. Juda tuyên bố sẽ lănh hoàn toàn trách nhiệm trong việc đem Benjamin trở về (43 :9). Điều này hé lộ cho thấy vai tṛ lănh đạo của Juda sau này. Đám anh em đem theo lễ vật tặng Joseph, không quên vàng bạc mà Joseph đă trả lại họ trong chyến đi trước, rồi lên đường cùng với cậu út Benjamin. Gặp lại Joseph, họ được thiết đăi yến tiệc tử tế, được mua lúa thóc, được lén hoàn lại tiền mua như lần trước, và điểm phụ thuộc chẳng thấy ai đ̣i hỏi : Simeon cũng được trả lại. Tuy nhiên Joseph vẫn tiếp tục đùa dai với mấy anh em của ḿnh : Benjamin bị cáo buộc là đă ăn cắp một cái chén quư bằng bạc. Joseph đ̣i giữ Benjamin lại làm nô lệ, nhưng Juda bước ra nài nỉ xin tha cho cậu em út và xin được ở lại làm nô lệ thay cho Benjamin. Thế là không những các người anh tội lỗi đă bày tỏ niềm ân hận v́ chuyện bán Joseph khi xưa (ở đoạn 42 :21, trong lần sang Ai Cập đầu tiên), mà nay chính người đă đề nghị bán Joseph làm nô lệ lúc trước, lại tự xin được làm nô lệ thế chỗ cho người em được cha ḿnh thương yêu hơn tất cả các anh em c̣n lại. Sự ganh ghét có vẻ như đă nhường chỗ cho t́nh cảm dành cho người cha già yếu. Mọi sự như đă quay về với trật tự Đạo Lư. Thế là Joseph đuổi hết người nhà ra ngoài và tự tỏ lộ thân thế ḿnh với các anh em. Ông không phiền trách những người anh đă nhẫn tâm đem bán ḿnh mà coi họ như công cụ của một chương tŕnh do Thiên Chúa đă định trước. Ông khuyên họ đừng ân hận đă bán ông khi xưa (45 :5). Kết quả là Jacob và cả bộ lạc di tản sang Ai Cập, được Pharaon đón tiếp tử tế, ban cho đất tốt, và giao cả súc vật của chính ḿnh cho họ cai quản (47 :5-6).

 

TIẾT HẠNH KHẢ PHONG

 

Chúng ta có thể có vài nhận xét về câu chuyện này. Thứ nhất là Joseph cũng đă bị « sách nhiễu t́nh dục » nơi xứ lạ, như Sara, vợ Abraham, như Rebecca, vợ Isaac và như Dina, chị ông, con gái Jacob. Bà vợ  Putiphar, vị quan Ai Cập chủ của Joseph, lột quần áo ông đ̣i làm t́nh khiến Joseph phải trần truồng bỏ chạy  ra ngoài ! (39 :12). Có thể nói trong tất cả các nhân vật từng bị cưỡng ép t́nh dục đă kể trên, Joseph là người duy nhất đă anh dũng bảo vệ cái « tiết hạnh khả phong của ḿnh ». Sara và Rebecca, đều an phận chấp nhận bị gọi là em gái của chồng ḿnh, rồi về làm vợ kẻ quyền quư nơi đất khách để bảo vệ sự an toàn cho chồng. Dina không tỏ dấu hiệu chống đối việc bị Sichem bắt cóc. Bản dịch « Thánh Kinh Jerusalem » c̣n cho rằng Sichem « nói với con tim của nàng », khiến chúng ta có thể nghĩ đến một mối t́nh được đáp ứng. Phải chăng Joseph đánh dấu một con người mới, hài ḥa nhưng quả quyết, ǵn giữ được một nền tảng đạo đức mà cha anh ông nhiều lúc dường như có vẻ quên lăng ? Thêm vào đó, các tác giả Sáng Thế Kư có lẽ đă cố t́nh nhấn mạnh sự khác biệt này, khi đặt hành động can đảm bảo vệ tiết hạnh của Joseph liền sau một câu chuyện loạn luân xảy ra trong gia đ́nh ông.

 

PHÉP LẠ CỦA T̀NH DỤC

 

Số là Juda, anh của Joseph có ba con trai. Con trưởng tên là Er, không vừa ư Yahweh (không thấy nói tại sao), và bị Ngài gửi vào nghĩa địa. Juda bảo con thứ là Onan lấy vợ của anh ḿnh để « đem lại hậu duệ cho anh ngươi ». Onan không vừa ư , v́ « hậu duệ sẽ không phải là của ḿnh », nên mỗi khi ăn nằm với Tamar, vợ góa của Er, th́ Onan phóng tinh xuống đất. Phương pháp hạn chế sinh sản này không được sự đồng ư của Yahweh, và Ngài cũng cho Onan về chầu ông bà (38 :6-10) ! Truyền thống sau này đồng hóa « phương pháp » của Onan với thủ dâm, nên có chữ « onanisme » để chỉ việc này. Sự lộn xộn t́nh dục tiếp tục với việc Juda gửi Tamar về nhà cha mẹ bà để chờ người em út Shela lớn lên sẽ gả cho bà. Trong thực tế Juda muốn gạt Tamar, đuổi bà đi, để tránh cho con út ông khỏi phải chịu chung số phận với hai người anh. Có lẽ ông sợ sui, coi Tamar như là có số « sát phu », như  người An Nam ḿnh ? Nhiều năm sau, Juda đến vùng cha mẹ Tamar sinh sống để cắt lông cừu. Tamar biết được, giả làm gái điếm ngồi bên đường. Juda không nhận ra con dâu của ḿnh, và đến ngủ với nàng. Tamar thụ thai. Đến khi có người đến mách với Juda là con dâu của ông làm điếm và đă mang bầu, Juda ra lệnh : “vứt nó ra ngoài đường rồi đem nó đi thiêu sống cho xong chuyện !” (38:24). Khi bị vứt ra đường, Tamar mới trưng bằng cớ Juda chính là cha của bào thai trong bụng nàng. Một chuyện lư thú là Tamar mang bầu hai trẻ song sanh, như Rebecca, và khi chào đời, Zerah, một trong hai trẻ, tḥ tay ra trước, được bà mụ thắt vào cổ tay một sợi chỉ đỏ, để đánh dấu đứa bé ra trước, sẽ được làm anh. Thế nhưng cu cậu này lại rụt tay lại, và rốt cuộc chú nhóc kia, tên là Pèrèç, chui ra đầu tiên. Gần đây, nghe nói trào lưu thắt chỉ đỏ nơi cổ tay trở nên thịnh hành ở Âu Mỹ trong giới minh tinh màn bạc, ca sĩ thời danh, và cả … cầu thủ túc cầu ! Dù sao, câu chuyện không khỏi gợi lại những tranh dành quyền thừa kế giữa Ismael và Isaac, Jacob và Esau, và như có ư chỉ cho chúng ta thấy gịng con nào của Jacob sẽ là gióng nối nghiệp ông tổ Abraham. Thật vậy, sau này, 12 người con của Jacob trở thành 12 bộ lạc của dân Do Thái, và bộ lạc đến từ hậu duệ của Juda sẽ nắm phần ưu thắng. Vua David, và cả Đức Ky Tô, cũng sẽ sanh ra từ ḍng tộc này. Chữ “Do Thái”, Juif, hay Jude, cũng đến từ tên Juda, hàm ư mọi người Do Thái đều là hậu duệ của Juda. Trở lại mạch văn Sáng Thế Kư, những chuyện t́nh dục lăng nhăng vừa kể được các tác giả xếp liền ngay trước chuyện Joseph và bà vợ Putiphar, hẳn có tác dụng rơ rệt là làm nổi bật sự đạo đức đáng kính phục của Joseph. Mặt khác, một lần nữa, chúng lại nhận thấy là một trong những đề tài chính của Sáng Thế Kư không ǵ khác hơn là … t́nh dục. Chúng ta vừa gặp t́nh dục qua h́nh thức thủ dâm (hay giao hợp gián đoạn ?), bị Chúa kết án tử h́nh, và mua bán dục t́nh đồng thời loạn luân giữa cha chồng, con dâu, có vẻ không bị Chúa chống đối. Trước đó chúng ta đă từng duyệt qua t́nh dục đồng tính luyến ái trong chuyện Sodome, t́nh dục loạn luân giữa cha và con gái trong chuyện Loth, t́nh dục loạn luân khác giữa con trai và mẹ ghẻ (Ruben và Bilha – Ruben bị mất quyền thừa kế sau đó) và t́nh dục đơn giản chất phác b́nh dị giữa người nam và người nữ, trong chuyện Adam và Eva, đưa đến h́nh phạt Thiên Chúa giáng trên đầu nhân loại cho đến muôn đời … T́nh dục cũng là trung tâm của giao ước giữa con người Abraham và Thiên Chúa, được cụ thể hoá bởi nghi thức cắt b́ : con người dâng một phần dương vật của ḿnh cho Chúa để đổi lấy khả năng “sinh sôi nảy nở đầy mặt đất”, như đặt t́nh dục của ḿnh dưới quyền uy của Chúa, thay v́ dùng nó để tranh quyền "sáng tạo" với Chúa. Thật ra, Thiên Chúa quan tâm đến t́nh dục hay chính con người, qua Sáng Thế Kư, biểu lộ sự ám ảnh của ḿnh đối với t́nh dục, cùng với những thắc mắc trăn trở về vấn đề này : làm sao nam và nữ, đực và cái, qua một liên hệ xác thịt khó hiểu, lại tạo tác ra được một cá thể mới, không khác nào hành vi Sáng Tạo của Thiên Chúa ? Phép lạ nào đă xảy ra ? Phép lạ ấy từ đâu đến ? Từ ai ra ? Nếu không phải từ chính Thiên Chúa ?

 

CON NGƯỜI TÔN GIÁO VÀ CON NGƯỜI TÂM LINH

 

Một nhận xét quan trọng là Joseph, mặc dù được Thiên Chúa ban cho những thành công hiển hách, nhưng không khi nào thấy ông cầu nguyện xin xỏ chi cả. Pharaon đă nh́n ra « Thần Khí » Thiên Chúa ở trong Joseph, và mỗi khi Joseph làm điều ǵ, như khi đoán mộng cho các quan cận thần của Pharaon hay cho chính Pharaon, th́  Joseph đều cho rằng Chúa hành động trong ông. Nói kiểu Á Đông nhà ta là Joseph đă nh́n ra Phật Tánh, hay cái Đạo của Trời Đất, bên trong bản ngă giả hợp của ḿnh. Mọi hành vi đều là « làm mà không làm », v́ không có cái tôi th́ lấy ai để làm (Đạo Đức Kinh : « vô vi nhi vô bất vi ») ? Hành động như vậy, khác nào trăng ch́m đáy nước không làm gợn sóng mặt hồ, bóng tùng qua lại trên sân không làm giao động bụi sân … Lại nữa, v́ thuận Đạo, nên mọi việc xuôi thuận tự nhiên, dù là việc xấu hay việc tốt. Việc bị các ông anh đem bán ḿnh làm nô lệ, Joseph không coi là xấu, và không hề đặt vấn đề trừng phạt. Việc ông bị bỏ tù oan cũng vậy. Có thể nghĩ cái Tâm mưu mẹo tính toán đầy bản ngă được thấy trong câu chuyện trước với nhân vật Jacob, nay, với Joseph, đă quay trở về trạng thái an nhiên tự tại vào lúc trước khi con người qua Adam và Eva, ăn trái cây phân biệt xấu tốt. Thái độ của Joseph đối nghịch lại với thái độ cầu xin nài nỉ Thiên Chúa trong các đoạn trước. Thái độ không cần cầu nguyện này làm liên tưởng tới lời sơ tổ Trúc Lâm : « đối cảnh vô tâm mạc vấn thiền » : khi đă buông bỏ được tâm chấp ngă th́ thiền định c̣n không cần nữa chứ đừng nói đến cúng bái cầu xin. Thiên Chúa của Joseph cũng khác với Thiên Chúa của các đoạn trước. Thiên Chúa của Joseph được nhận biết bởi Pharaon, bởi vị Tổng Lănh Thị Vệ Ai Cập, Ngài không đ̣i hỏi tế lễ, cầu xin, không xuất hiện để ra lệnh này lệnh nọ, không ganh tị với những thành công của con người, không thiên vị, sẵn sàng ban phúc lành cho mọi người, kể cả người Ai Cập … Chúng ta gần với Chúa Elohim, hơn là với Yahweh (sự phân biệt giữa Elohim và Yahweh đă được phân tích ở phần 1 của loạt bài – có thể nhắc lại : Elohim không dựng nên Adam và Eva, mà dựng nên con người nói chung, nam và nữ). Vả lại Joseph không khi nào nói đến Yahweh, mà chỉ nói đến Elohim. Một chi tiết đáng chú ư : khi Jacob đă nhất quyết bỏ Canaan để di dân sang Ai Cập sau khi biết Joseph, con ḿnh, làm đến Thủ Tướng tại đây, th́ vị Chúa của Jacob mới theo đuôi quyết định của ông mà ḷ ṭ xuất hiện, ra lệnh cho ông … bỏ Canaan đi Ai Cập (46:2-4) ! Thiên Chúa của Jacob chẳng qua chỉ là cái tâm lo lắng sợ sệt của ông, cần một sự trấn an. Jacob phải tạo ra một quyền uy to lớn, một vị thần, vị chúa, vị tiên, vị phật nào đó, để ông có cảm giác được hậu thuẫn bởi một thế lực mạnh hơn những bất trắc hiểm nguy mà ông lo sợ. Đó chính là thấy gà tưởng phượng, thấy lá thu tưởng vàng ṛng, như thơ của sư Sở Thạch, đời Thanh. Một nhận xét khác : khi Jacob được chúc lành như người thừa kế, th́ sự chúc lành ấy do Isaac, cha của ông, thực hiện. Đến khi Jacob chúc lành cho những người thừa kế ḿnh th́ cũng chính Jacob làm việc này. Đối lại, trước đó, Thiên Chúa tự chúc lành cho Abraham, và khi Abraham từ trần, cũng chính Chúa tự Ngài chúc lành cho các con ông, Isaac và Ismael, tộc trưởng của các dân tộc Do Thái và Ả Rập (25:11). Phải chăng con người, đến một lúc nào đó, đă tự ḿnh làm công việc đáng lẽ dành cho Thiên Chúa và Thiên Chúa chỉ theo đuôi quyết định của con người ? Thêm vào đó, vị Chúa của Jacob khi xuất hiện phải tự giới thiệu : « ta là El, Chúa của cha ngươi » (46 :3), như để nhắc nhở con người lo lắng Jacob rằng : ta phù hộ ngươi v́ ngươi với ta liên hệ mật thiết, ta đă chọn ngươi như kẻ được ta ban phúc lành, ta là chúa của riêng gia đ́nh ngươi, chính gia đ́nh ngươi mới được ta giúp đỡ, chứ không phải mấy đám ba cà chớn khác ! Ngược hẳn lại với những ǵ ta vừa phân tích về Đấng Thiên Chúa của Joseph. Ôi ! « Chúa của tao, chúa của mày » như được quan niệm bởi Jacob cũng như bao kẻ khác, cho đến nay vẫn là nguồn gốc của tang thương trong nhân loại vậy. Có thể nói Joseph là một « con người tâm linh », trong khi Jacob là « con người tôn giáo ». Sự kiện Joseph xuất hiện sau Jacob trong Sáng Thế Kư có một ư nghĩa giáo huấn rất rơ rệt.

 

H̀NH ẢNH CỦA THIÊN CHÚA

 

Phân biệt : « Chúa tao, chúa mày » chính là đặt vấn đề sự chọn lựa của Thiên Chúa. Trong các chuyện trước của Sáng Thế Kư, sự chọn lựa của Thiên Chúa không được gắn liền với một lư do rơ rệt, như khi Ngài chọn Abel và làm ngơ trước lễ vật của Cain, chọn Abraham thay v́ người khác, chọn Jacob thay v́ Esau, hoặc giả chỉ có lư do rất h́nh thức như khi chọn Isaac thay v́ người con trưởng Ismael, chỉ v́ Ismael có mẹ là người Ai Cập và là vợ thứ (Joseph cũng là con vợ thứ !). Cũng có thể nh́n sự chọn lựa của Thiên Chúa qua sự chọn lựa của con người : Rebecca thương Jacob hơn Esau, Isaac chọn Jacob, dù bị Jacob lừa gạt, Jacob yêu Rachel hơn Lea và thương các con của Rachel hơn con các gịng khác, rồi khi chúc lành cho các con của Joseph, Jacob cũng đặt con thứ Ephraim lên trên con trưởng Manassé (48 :20) mà không có nguyên do rơ rệt. Vấn đề chọn lựa chỉ thoát khỏi ṿng u tối để trở nên hoàn toàn sáng lạn với việc Thiên Chúa chiếu cố và bảo trợ cho Joseph. V́ sao Thiên Chúa lại chọn Joseph ? Thử hỏi ai có thể ngờ vực hay dị nghị trước sự chọn lựa này ? Ai xứng đáng hơn Joseph ? Nếu trước đó chúng ta đă có nhiều thắc mắc về  các sự chọn lựa trước của Thiên Chúa, th́, với Joseph, chúng ta hoàn toàn đồng ư với Ngài. Chọn lựa của Thiên Chúa trong trường hợp Joseph cũng là chọn lựa của chúng ta, và ít ra là một lần trong việc học hỏi Thánh Kinh, chúng ta đă đạt được sự hợp nhất với Chúa ! Mặt khác qua việc chọn  lựa Joseph, Thiên Chúa cũng hé lộ cho thấy thế nào là con người lư tưởng, con người đúng như h́nh ảnh của Ngài. Thiên Chúa chọn Joseph, v́ Joseph là h́nh ảnh của Ngài. Hoặc giả đó là h́nh ảnh mà Ngài muốn có ?

 

NGƯỜI KY TÔ GIÁO VÔ THẦN ?

 

Thế c̣n những h́nh ảnh khác của Thiên Chúa mà Sáng Thế Kư đă hé lộ cho chúng ta thấy ? Có thể nói những h́nh ảnh này được phản chiếu từ những bản ngă khác nhau của từng nhân vật được nói tới. Khi ư thức tính nhị nguyên của sự vật, qua việc ăn trái cây phân biệt thiện ác, th́ Adam, Eva và những con người trong giai đoạn kế tiếp nh́n Thiên Chúa qua lăng kính đó, tức một Thiên Chúa có thiện có ác, khi thương khi ghét, khi đồng lơa khi ganh tỵ, khi cao thượng khi nhỏ mọn, khi sáng tạo, lúc hủy diệt, khi th́ tràn đầy yêu thương, lúc khác lại vô cùng tàn bạo v.v…  Đến Abraham, người du mục, ông kỳ vọng vào một Thiên Chúa duy nhất, mà ông có thể đem được từ chỗ này đến chỗ khác trong cuộc du hành rày đây mai đó. Thật vậy, ở mỗi bước dừng chân, người du mục đều gặp phải những thần linh khác nhau. Đối với những thần linh ấy, dù cho có tận t́nh cúng tế, họ luôn vẫn là một thứ « con ghẻ », một loại tín đồ ṿng ngoài, cùng với thân phận thường dân hạng hai của kẻ tha phương cầu thực. Họ cần một vị Thần của riêng họ, mang theo được trong các túi sách của họ, từ nơi này đến nơi khác. Nhiều người, như Derrida, mới qua đời, cho rằng trong khi người dân định cư phải xây dựng  đền đài cho việc thờ kính, th́ việc ghi lại những dấu tích của Thiên Chúa trên những « sách cuộn » (rouleaux – Thánh Kinh được ghi lại dưới dạng này), cho phép người du mục Do Thái có thể “bỏ túi” vị Chúa của họ để mang theo trong khi di chuyển. Có thể chính các “rouleaux” đă góp phần xây dựng nên ư tưởng độc thần nơi người Do Thái ? Dù sao, khi đă có một vị Thần riêng của ḿnh, vấn đề được đặt ra tiếp theo đó là tương quan giữa vị Thần ấy với các thần khác, không những thần của các dân tộc định cư ở những nơi mà người du mục đến tá túc, mà cả thần của các bộ lạc du mục khác. Tổng quan, có thể h́nh dung ba cách giải quyết vấn đề sống chung giữa các vị Thần : cách đơn giản nhất là tưởng tượng các vị thần, của dân ḿnh cũng như của các dân khác, cùng « sinh hoạt » trong một cảnh giới thần thánh nào đó, như con người sinh hoạt với nhau trong cơi ta bà này. Cách thứ hai, cách của vài  đế quốc “văn minh”, là đồng hóa thần linh và sự thờ tự của các sắc dân khác với thần linh và sự thờ tự của ḿnh. Người La Mă đă làm như vậy. Một thí dụ : khi họ « gặp » thần Odin của dân Đức German (chữ có nghĩa là « con người chiến tranh » : Guerre + Man) th́ họ bảo Odin chính là Mercure, một vị thần La Mă. Chúng ta thừa hưởng sự bắt quàng làm họ này trên cuốn lịch hiện dùng : ngày thứ tư, vừa được gọi là mercredi, ngày của Mercure, vừa được gọi là Wednesday, ngày của Odin. Ky Tô Giáo kế thừa đế quốc La Mă cũng có khuynh hướng tương tự, như việc dùng ngày lễ của tôn giáo khác đổi thành lễ của ḿnh như lễ Giáng Sinh, vốn là lễ thần mặt trời (sol invictis). Trên lịch chúng ta cũng có Sunday, ngày mặt trời, đối lại với dimanche, ngày Chúa Nhật. Gần đây, với quan niệm « inculturation » của Công Đồng Vatican 2, Giáo Hội Công Giáo La Mă cũng cho rằng có các giá trị Ky Tô Giáo ở  trong các tôn giáo khác … Người Do Thái chọn cách giải quyết thứ ba : không đồng hóa, mà xóa sạch các thần linh khác, coi họ là kết quả của mê tín, là những cục đất xét, những tảng đồng, sắt, mạ vàng mạ bạc, hoàn toàn vô nghĩa trước vị Chúa của ḿnh. Thật ra niềm tin vào một vị Chúa duy nhất có lẽ đă được h́nh thành từ từ, với những giai đoạn chuyển tiếp. Thiên Chúa duy nhất lúc đầu xuất hiện như sự kết hợp, gia giảm tùy lúc, của nhiều vị thần địa phương (xem phần 1 của loạt bài) trước khi có được những tính chất đặc thù cố định  của ḿnh. Thế rồi, một khi đă quan niệm được một Chúa duy nhất, c̣n phải quan niệm chỗ đứng của vị Chúa ấy trong thế giới. Eliade cho rằng trước khi có Thiên Chúa duy nhất, mọi sự vật trong thế giới đều mang tính linh thiêng. Từng con sông, từng ngọn núi đều có vị thần của nó, sấm xét, gió băo, mùa màng, cũng vậy, thậm chí cây đa đầu làng của người Việt chúng ta cũng là chỗ trú của thần linh. Thiên Chúa duy nhất đuổi hết các vị thần đầy dẫy trong thiên nhiên đi chỗ khác chơi, và thế giới trở thành thuần túy vật chất. Cần nhấn mạnh là chính vị Chúa duy nhất ấy, v́ tính tuyệt đối siệu việt của Ngài, cũng bắt buộc phải đứng ngoài thế giới, ngoài con người. Đóng góp quan trọng này của người Do Thái vào sự suy nghĩ của nhân loại là một trong những yếu tố mở đường cho tư tưởng duy lư, rồi duy vật sau này. Thật vậy, khi thế giới không c̣n được điều khiển bởi những thế lực thiêng liêng không nắm bắt nổi, th́ phải nghĩ đến cái « lư » vận hành nó. Và việc nhận ra thế giới không c̣n thần linh trong đó nữa, đưa đến quan điểm chỉ c̣n .. vật chất ! Quan niệm một Thiên Chúa duy nhất, tuyệt đối siệu việt (Dieu transcendant), và ở ngoài thế giới khiến nhiều nhà Thần Học Do Thái và Hồi Giáo coi Ky Tô Giáo không khác một tà giáo đa thần (ba ngôi Thiên Chúa, Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần, chưa kể vai tṛ của Đức Mẹ), và  Ky Tô hữu là những kẻ vô thần (Yechayahou Leibovitz), v́ họ tin vào một vị Chúa « nhập thể », tiềm tàng trong con người (Dieu immanent), tức một vị Thần tưởng tượng, không có thật …

 

TIẾN TR̀NH BIỆN CHỨNG

 

Vấn đề là trong sự suy nghĩ này có một mâu thuẫn : đống thời người ta quét sạch những dị đoan về các Thần Linh tạp lục trong trời đất và dựng nên một vị Chúa siêu việt đứng ngoài (hay trên) tất cả, mặt khác, ngay từ khởi thủy của sự t́m kiếm, người ta đă ước vọng một vị Chúa của riêng ḿnh : Chúa của Abraham, của Isaac ... Một vị Chúa siêu việt có thể nào lại là Chúa của những sinh vật li ti vô nghĩa, những Abraham, Isaac ... phải bận bịu chăm lo từ chuyện sức khoẻ đến chuyện làm ăn, con cái, chưa kể đến những màn vợ lớn vợ nhỏ v.v... của các sinh vật bé mọn này ? Có thể nói là : qua Sáng Thế Kư, người du mục Do Thái thuở ban sơ phủ định các vị Chúa “của riêng” các dân tộc mà họ có dịp tiếp xúc để cho ra một Thiên Chúa siêu việt, ở trên (ngoài) mọi sự. Nhưng họ cũng lại cho là vị Chúa ấy là Chúa của riêng họ, tức là “phủ định của phủ định”, quay về mệnh đề đầu tiên (Chúa của riêng), dưới một dạng thái khác, dạng thái một Thiên Chúa có “giao ước” với Abraham (Chúa của Abraham) để thực hiện một "chương tŕnh", một “ kế hoạch ” đặc biệt cần được giải thích, đồng thời vẫn giữ tính chất siêu việt.    

Chuyện Joseph đem đến một ánh sáng mới. Như đă nói, Joseph không cầu nguyện, không cúng bái, không xin xỏ. Hành vi của Joseph được điều khiển bởi Thần Khí Chúa ở trong ông. Thật ra, ngay cả Abraham lúc cuối cuộc đời ḿnh cũng cư xử như thể Thiên Chúa làm một với ông (xem phần hai của loạt bài), và chúng ta cũng nhớ lại giai đoạn trước khi ăn trái cây phân biệt thiện ác, Adam từng sống ḥa hợp với ư chúa, trong cảnh giới « Lạc Thú » Eden (xem phần 1). Tuy nhiên, với Joseph, sự kiện Thiên Chúa tiềm tàng trong con người và trong sự vật được cảm nhận rơ ràng hơn hết. Qua Thiên Chúa ở trong ông, Joseph biết được những ǵ sẽ xảy ra trong thiên nhiên, biết được cái “Lư” của sự vật. Đây cũng chính là sự phủ định của khái niệm một Thiên Chúa riêng biệt như vừa nói, tức một Thiên Chúa của riêng con cháu Abraham, một Thiên Chúa “cá nhân”, có nhân cách. Chúng ta lại một lần nữa quay trở về mệnh đề “Thiên Chúa của chung”, nhưng lần này lại dưới một dạng thức mới. Thiên Chúa lần này được quan niệm như một thực thể tiềm tàng trong bản tâm của con người, nơi bản thể của sự vật, một Thiên Chúa nguồn của sự hiện hữu, và cũng chính Hiện Hữu (“Ta là Hiện Hữu” – Exode 3:14). Nói theo kiểu Á Đông, đó chính là Tánh của Vạn Pháp. Quan điểm này vượt qua được mâu thuẫn đối nghịch giữa “Chúa của riêng” với “Chúa của chung”, hay mâu thuẫn “Chúa siêu việt” (transcendant) đối lại với “Chúa tiềm tàng” (immanent). Tuy nhiên Thánh Kinh, tức Lịch Sử của Dân Chúa, cũng như tiến tŕnh biện chứng về bản chất của Ngài, không dừng lại ở đây, ở kết cuộc của Sáng Thế Kư. Những điều kiện thực tế trong các đoạn kế tiếp sẽ khiến cho quan niệm về Thiên Chúa sẽ phải qua lại nhiều lần nữa giữa hai mệnh đề mâu thuẫn đă nêu.

 

TÁNH CỦA VẠN PHÁP

 

Sáng Thế Kư kết thúc khi Jacob đem toàn thể bộ tộc của ḿnh đến sinh sống tại Ai Cập. Như đă được Chúa phán dạy, Dân Chúa sinh sôi nảy nở đầy mặt đất, nhưng đây lại là mặt đất … Ai Cập ! Dân Ai Cập đương nhiên là « hơi » khó chịu. Mâu thuẫn nảy sinh. Thật ra không phải chỉ có mâu thuẫn giữa hai dân tộc, mà c̣n mâu thuẫn giữa hai quan niệm về Thiên Chúa. Phải chăng người Ai Cập, với tư cách là con người, cũng được thừa hưởng việc Chúa truyền dạy : “hăy sinh sôi nảy nở đầy mặt đất” như Ngài đă từng tuyên phán với Adam, rồi với Noah ? Tuy nhiên ở đây, việc sinh sôi nảy nở “đầy mặt đất” lại chỉ được áp dụng với con cháu  Israel, mà không được áp dụng cho người Ai Cập, mặc dù nó xảy ra trên đất Ai Cập (Exode 1:7). Chúa lại quay về vai tṛ “Chúa của riêng” một bộ tộc. Với điều kiện mới : người Ai Cập và vị Pharaon “hữu khuynh” của họ (Pharaon “tả phái” thời Joseph đă về hưu trí trong … kim tự tháp) chủ trương một chính sách kỳ thị, đàn áp và bóc lột Dân Chúa. Thế là Thiên Chúa trong tư thế “Chúa của Dân Chúa” lần này trở thành một lănh tụ chính trị đối lập, đấu tranh cho quyền lợi của dân Ngài. Và khi mâu thuẫn lên đến “t́nh trạng quá độ”, th́ Ngài khởi động cách mạng vơ trang, tiêu diệt một phần dân Ai Cập. Rồi Ngài lănh đạo Dân Ngài đi về “đất hứa”. Kẹt một cái là có những dân tộc khác sinh sống trên đất hứa đă tự ngàn xưa. Thiên Chúa liền mang gươm mặc giáp, trở thành vị Chiến Tướng (Joshua 5:14) chinh phục đất hứa cho dân Ngài, đồng thời không ngần ngại tiêu diệt những dân tộc sinh sống không đúng chỗ : “ngươi sẽ tiêu diệt toàn thể các dân tộc mà Yahweh, Chúa ngươi, sẽ giao vào tay ngươi; sẽ không được có chút thương hại nào trong mắt ngươi” (Deut 7:16). Tức là, trong suốt Thánh Kinh, tùy theo những điều kiện thực tế, mà Thiên Chúa trở thành người hùn vốn (chuyện Jacob), người chồng, người cha, nhà Vua, vị chiến tướng, quan ṭa, nhà giáo dục, người y sĩ, nhà hiền triết v.v… đồng thới với khía cạnh đối nghịch trong bản chất của Ngài, tức khía cạnh “Thiên Chúa của muôn loài”. Hai mặt mâu thuẫn này chớp tắt liên tục trong tiến tŕnh Thánh Kinh, để lâu lâu, khi người ta vượt được lên trên ṿng quay vô tận của suy luận nhị nguyên, th́ khi ấy, cái Tánh của vạn hữu được tỏ lộ …

 

TÓM LẠI

 

Sáng Thế Kư là ǵ ? Là tiến tŕnh Thiên Chúa tạo thiên lập địa, tạo thành con người nói chung, rồi con người của riêng Chúa ? Hay là tiến tŕnh con người tạo nên Thiên Chúa, khởi đầu từ Thiên Chúa của riêng ḿnh cho đến Thiên Chúa như Thực Tánh của Hiện Hữu ? Và nếu Sáng Thế Kư là một vở kịch trong đó diễn viên chính là Thiên Chúa, th́ phải quan niệm sân khấu của vở kịch ấy là ǵ ? Là thế giới, vũ trụ, sa mạc Trung Đông, hay là chính cái Tâm của chúng ta, đồng thời cũng là Tâm của Thiên Chúa ?

Trong cái Tâm thuần phác, vô phân biệt, một Niệm khởi lên, và Vạn Pháp h́nh thành, nghiệp quả triền miên, khổ đau không dứt, phiền năo chẳng ĺa ... Đó chính là Sáng Thế Kư.

Kỳ dư chỉ là tiểu tiết !

                                                                                                            Nguyễn Hoài Vân

                                                                                                            Ngày 7 tháng 11 năm 2004

Trở về Mục Lục