NGÀY TÀN CỦA TRÍ THỨC ?

THỊNH VÀ SUY 

            Tại các quốc gia Tây Phương, khi thế quyền bị tách rời khỏi thần quyền, khi không c̣n các Đấng Quân Vương trị dân với sự ủy nhiệm của Thiên Chúa, và đương nhiên là theo Thánh Ư Ngài, th́ quyền hành bỗng dưng gặp phải một sự thiếu vắng ư nghĩa, một định hướng luân lư, một nền tảng để có thể xây dựng trên đó những giá trị đạo đức. Khi đó, cái « thời » của người trí thức đă đến. Người trí thức trở thành những kẻ định ra hướng đi của xă hội, vẽ đường cho những cải cách, những cuộc cách mạng, phê phán về tính « xấu » , « tốt » , của những quyết định và chương tŕnh chính trị. Các chủ thuyết lớn ra đời, mang theo những ước vọng, lập ra những khuôn mẫu giáo điều, dựng nên những thần tượng, lấp vào chỗ trống của Thần Quyền. Thời của những chủ thuyết cứu rỗi (messianisme) đă đến, với hàng giáo phẩm không ai khác hơn là tầng lớp trí thức.

            Dưới bầu trời phương Đông, không có Thần Quyền, chỉ có « Thiên Mệnh », một phâàn lệ thuộc « vận khí » của triều đại, nói nôm na là sự may mắn của triều đại ấy (có lẽ thể hiện Ư Trời ?), một phần được quy định bởi « nhân tâm ». Mà « nhân tâm » th́ phần lớn được diễn đạt qua tầng lớp trí thức, tức là những kẻ biết nói văn vẻ, biết biện luận theo sách vở kinh điển, và nhâát là biết viết.

            Đến khi Đông Tây gặp nhau, th́ trí thức phương Đông trở thành những người được đào luyện bởi phương Tây, với ít ra là những cung cách bên ngoài rập khuôn theo Tây Phương. Trí thức Đông Phương cũng phần nào được cộng hưởng sự vinh quang của các « đồng nghiệp » của họ bên trời Tây.

            Rồi, thời gian trôi … Ngày nay, công kích xỉ vả trí thức trở thành một tṛ chơi được ham chuộng. Nước ta có Phạm Thị Hoài, qua bài trả lời phỏng vấn về trí thức trên báo Cánh Én, trước đó đă có Hà Sĩ Phu, và một số người nói theo ông ta, dư luận đều đă đề cập đến nhiều nên xin miễn bàn thêm (riêng bài của chị Hoài đă đưa đến một diễn đàn trên web với những đóng góp phong phú suốt nhiều tháng). Bên nước Đại Pháp, tờ Le Débat, một diễn đàn quan trọng của giới trí thức, ra số kỷ niệm 20 năm với bài tựa của Pierre Nora, nhan đề : « Giă từ trí thức ». Tác giả này cho rằng có lẽ phải từ bỏ danh xưng trí thức, v́ nó gắn liền với quá nhiều sai lầm và tội ác. Oâng đề nghị nên đem chôn « trí thức » cùng với thế kỷ vừa chấm dứt ! Trong cùng số báo, sử gia Winock đặt câu hỏi : « Đâu là công dụng của trí thức ? » Sirinelli, một sử gia khác, diễn tả về trí thức qua «cảm tưởng mặt trời lặn», một cảm tưởng buồn … Cùng lúc, Régis Debray cho xuất bản một quyển sách tên là « Trí Thức Pháp, tiếp theo và hết ». Debray, văn sĩ tài danh, thủ khoa trường Normale Sup, chiến hữu của Che Guevarra tại bưng biền Nam Mỹ, cố vấn của Tổng Thống Mitterrand, người đă từng tham gia hầu hết các cuộc đấu tranh của trí thức suốt những thập niên vừa qua, thẳng thắn công nhận ḿnh đă lầm đường (« j’ai déconné à plein tubes »), cũng như tầng lớp trí thức nước ông, để rồi cho rằng tầng lớp này đă chết. « Xác chết của nó c̣n động đậy, nó c̣n làm vẻ, làm dáng, nhưng trong thực tế, nó chỉ là một con ma nham nhở » (Eric Conan –Express). Ngược lại, Alain Finkielkraut, triết gia hiện rất được chú ư, cho rằng « thái độ của người trí thức giống như một tuổi trẻ vị thành niên được kéo dài một cách quá đáng ». Tổng hợp hai ư kiến cho ra một thây ma ĺa đời vào tuổi vị thành niên, nên c̣n tiếc nuối bám víu cơi hồng trần …

NHỮNG NGUYÊN DO CỦA SUY TÀN :

            V́ sao h́nh ảnh của người trí thức lại trở nên tàn tạ như vậy ? Nội dung lập trường gọi là thiên tả của hầu như toàn thể tầng lớp trí thức suốt nhiều thập niên, đă được cảm nhận như một chuỗi sai lầm với nhiều tai hại. Sở dĩ tôi nói «gọi là » thiên tả v́ trong một thời gian dài người trí thức đă cố công bảo vệ những lập trường phản động nhất, theo chính quan điêåm Marxiste, kết tụ trong chủ thuyết Staline-Mao. Họ đă bao che chế độ Goulag, miệt thị những nhân chứng phơi trần tính cách phi nhân của CS Liên Sô. Họ đă làm ngơ trước « Trăm Hoa Đua Nở » với « Bước Nhảy Vọt » và tiếp tục thần tượng hóa Mao Trạch Đông. Họ ủng hộ Bắc Việt Nam, ủng hộ Khmer Đỏ, ngay cả khi đă được biết về những cuộc thảm sát gây nên bởi tổ chức này. Họ cho rằng « muốn ăn trứng th́ phải đập vỏ trứng », muốn chiến thắng tư bản th́ bằng bất cứ giá nào, phải sát cánh đàng sau các lực lượng « tiến bộ », không được gây tổn hại cho các lực lượng này, không được phân tán lực lượng, lẫn lộn mục tiêu v.v… « Những kẻ chống Cộng là đồ chó !», như lời Sartre. « Thà sai lầm với Sartre c̣n hơn là có lư với Aaron » là một khẩu hiệu thời thượng khác, cho thấy người trí thức đă chấp nhận thà lầm lẫn (theo Sartre) c̣n hơn là phản lại « cách mạng » (như Aaron). Người trí thức Tây Phương đặc biệt là Pháp, vào lúc đó bị ám ảnh bởi quyền hành, bởi viễn tượng cách mạng « một buổi chiều » (le grand soir). Họ sẵn sàng tự tha hóa, sẵn sàng từ bỏ vai tṛ trí thức thực sự cho cái viễn tượng sẽ cướp được chính quyền ấy. Sự thất bại của cuộc chính biến tháng 5 1968 khiến một số trong họ quay về với những sinh hoạt trí thức thuần túy hơn. Biến cố Hung Gia Lợi, rồi Tiệp Khắc cũng là những chấn động lớn trong hàng ngũ họ. Sự thật càng ngày càng được phơi bày. Đến khi thảm kịch của thuyền nhân Việt Nam tỵ nạn CS được đem ra trước dư luận, th́ người ta thấy Sartre và Aaron bắt tay ḥa giải với nhau trên thềm điện Elysée, khi hai người cùng đến vận động cho việc cứu vớt đồng bào ta trên biển Đông. Sartre trở thành biểu tượng của sự dấn thân của thiên tài trí tuệ cho những mục tiêu chính trị sai lầm đến độ ngu xuẩn. Phải chăng Debray đă có lư khi trích dẫn Proust : « càng ngày tôi đánh giá thấp cái giá trị của trí thông minh » ?

            Tại Miền Nam Việt Nam trước 1975 người ta giảng dạy và đề cao không những Marxiste mà cả chủ thuyết Staline Mao trong đại học. Nhà báo thiên cộng đánh phá chính phủ một cách hiệu quả. Văn sĩ, nhạc sĩ thiên cộng gây nhiều ảnh hưởng trong quần chúng. Những nhân vật được coi như trí thức trong hàng ngũ tu sĩ các tôn giáo lớn cũng nêu cao những lập trường hiển nhiên hay mặc nhiên thiên cộng. « Thành phần thứ ba », một tập hợp thể hiện giấc mơ bắt tay với người Staliniste Việt Nam để « ḥa hợp ḥa giải dân tộc », « xây dựng đất nước » … quy tụ một số đông trí thức hàng đầu của Việt Nam Cộng Ḥa.
Tại Miền Bắc Việt Nam, những tinh hoa của trí tuệ dân tộc quy hàng Bác và Đảng, như Trần Đức Thảo, Nguyễn Khắc Viện, v.v… đều nhanh chóng bị cầm giữ trong một hệ thống sắt máu, nhân danh công nghiệp « chống Mỹ cứu nước ». Lư tưởng ban đầu của họ không khác với trí thức Tây phương, nơi họ được đào tạo, và khi họ đă chui đầu vào rọ rồi, th́ mọi sự vùng vẫy đều vô ích. Họ trở thành những công cụ của quyền hành, khi may mắn được quyền hành đoái hoài tới …


TRÍ THỨC CỘNG VỚI QUYỀN HÀNH : KHÔNG C̉N LÀ TRÍ THỨC 

            Thật vậy, khi trí thức bị ràng buộc vào quyền hành, thứ quyền hành mà chúng ta thường biết cho tới nay, bất kể trong tiến tŕnh đang chinh phục quyền hành ấy hay đang cố nắm giữ nó, th́ cái tính trí thức kia bắt buộc phải bị lu mờ đi. Khi đó, quyền hành luôn chiếm ưu tiên trên sinh hoạt trí thức. Sáng tạo của trí thức sẽ phải phục vụ quyền hành. Thông thường hơn hết là sáng tạo trí thức phải lu mờ đi, phải bị che phủ bởi tầng mây quyền hành. Mà sinh hoạt trí thức không có sáng tạo, th́ là ǵ ? ích lợi ǵ ? (câu hỏi của Winock)

            Con người trí thức khi nằm trong quyền hành, không c̣n suy nghĩ như trí thức, cũng không c̣n nh́n các người trí thức khác với cái nh́n trí thức. Nhà văn Phạm Thị Hoài đă nhận thấy điều đó. Hai ngàn ba trăm năm trước, Lư Tư, tác giả của những bài Khắc Thạch được kể là những áng văn hay, học tṛ của Tuân Tử, bạn học của Hàn Phi, khi làm tể tướng cho Tần Thủy Hoàng, có phát biểu như sau về trí thức :

« (…) Bây giờ thiên hạ đă định, pháp luật phát xuất tự một nơi, trăm họ th́ gắng việc công nông, kẻ sĩ th́ học tập (!) những điều nghiêm cấm. (…) Tuy vậy, người ta vẫn cho cái học riêng của ḿnh là hay, để chê những kiến lập của bề trên. Nay bệ hạ gồm thâu thiên hạ, phân biệt trắng đen, ấn định tôn chỉ, thế mà bọn tư học cùng nhau bài bác pháp giáo, nghe lệnh trên ban xuống đều đem sở học ra mà nghị luận. Vào th́ chê bai trong ḷng, ra th́ bàn bạc ngoài ngơ (…). Vậy mà không cấm, th́ ở trên thế vua sẽ phải bị giảm sút, ở dưới loạn đảng sẽ nhóm thành. Cấm đi th́ tiện. Xin rằng các sách sử không phải chép về nhà Tần th́ đốt đi. (…) Ai dám nói chuyện về Thi Thư th́ bắt bỏ chợ. Ai dám khen việc đời xưa mà chê việc đời nay th́ giết cả họ. (…) Những sách không bị loại bỏ là sách thuốc, sách bói và sách trồng trọt. Ai muốn học về pháp lệnh th́ phải lấy quan lại làm thày.» (theo Trần Trọng San : Văn Học Trung Quốc đời Chu Tần)

            Người trí thức Hàn Phi vắn tắt : « Nước của minh chủ không văn chương sử sách, chỉ có pháp luật để dạy, không cần trích dẫn vua trước, cứ lấy quan lại làm thày (dĩ lại vi sư). » (Hàn Phi Tử 19 – thiên 49)

            Đơn giản : quyền hành muốn « nuốt » trí thức, kể cả cái « tính trí thức » trong nội tâm của chính người cầm quyền. Nhiều khi v́ muốn duy tŕ cái « tính trí thức » ấy mà có người phải từ bỏ quyền hành, như Đức Khổng Tử. 

            Tuy nhiên, cũng có những ngoại lệ. Tôi rất thích thú khi thấy bộ trưởng Allegre của Pháp nói chuyện trên đài truyền h́nh về một quyển sách của ông bàn quanh vấn đề khoa học và niềm tin tôn giáo. Thích thú v́ khám phá ra một ngoại lệ. Ít lâu sau ông bộ trưởng trí thức trực ngôn này bị mời về vườn hay đúng hơn là về Đại Học tiếp tục « gơ đầu trẻ ». Tôi cũng đă mua quyển « anthologie de la poésie francaise » của Tổng Thống Pompidou, chỉ v́ ṭ ṃ muốn xem một ông tổng thống « làm » trí thức, viết chuyện thơ văn, không chủ đích chính trị. Malraux cũng là một ngoại lệ, Havel cũng vậy. Có lẽ những người trí thức ấy đă không bị tha hóa bởi quyền hành. Malraux, v́ sinh hoạt trí thức của ông không có vẻ bị ảnh hưởng bởi thời gian tham chánh, Havel, v́ phản ứng rất « trí thức » trước đ̣i hỏi ly khai của Slovaquie…


GIẢI PHÁP ĐỂ CÓ MỘT TẦNG LỚP TRÍ THỨC ĐÚNG NGHĨA :

Nếu sự tha hóa của trí thức phần lớn là do liên hệ của tầng lớp này vói quyền hành, th́ có lẽ chỉ có hai giải pháp :

1) Tách trí thức khỏi quyền hành
2) Thay đổi bản chất của quyền hành

1) Tách trí thức khỏi quyền hành :

            Cái khó của một nước như Việt Nam trong quá tŕnh lịch sử là quyền hành thu hút hầu hết trí thức. Bên ngoài quyền hành là các thày đồ (… thày đạc, dạy học dạy hành …), mà « lẽ sống » vẫn là đào tạo học tṛ đi học làm quan. Hoặc giả có thể trông vào « tính trí thức » tự nhiên của dân gian, dù không có cái sở học khoa bảng ? Tại sao không ? Biết đâu chừng đó chính là yếu tố nền tảng duy tŕ sinh hoạt trí thức đúng nghĩa, biệt lập với tham vọng quyền hành, suốt ḍng lịch sử nước ta ? Sự sáng suốt của người dân, mầm mống của một nền « dân chủ » bất thành danh của Việt Nam ? « Phép vua thua lệ làng » , một loại « dân chủ trực tiếp » ? Thật ra, ngày nay không c̣n là lúc để tự thỏa măn một cách viển vông với những nhận định kiểu này. Nhu cầu có được một tầng lớp trí thức đúng nghĩa là một thúc bách lớn. Nó đ̣i hỏi một Xă Hội Công Dân, biệt lập với chính quyền, trong đó người trí thức có cơ hội làm nhiệm vụ của ḿnh. Nó đ̣i hỏi một nền giáo dục độc lập, những cơ cấu văn học nghệ thuật và thông tin độc lập. Nó đ̣i hỏi thay đổi cấu trúc quyền hành hiện tại của Việt Nam.
Thật ra, kinh nghiệm tại các nước Tây Phương cho thấy điều này chưa đủ. Các xă hội Tây Phương vẫn có một xă hội công dân tương đối phong phú nhưng tầng lớp trí thức của họ, như ta đă thấy ở trên, vẫn bệ rạc. Ở Tây Phương, trí thức c̣n là nạn nhân của sự phát triển của các phương tiện truyền thông đại chúng. Điều này đă đưa người trí thức đến phản xạ chạy theo dư luận, t́m sự ngoạn mục, tuyên bố dao to búa lớn, tranh thủ thời gian và do đó suy tư phiến diện. Thay v́ đi vào những vấn đề nền tảng, suy nghĩ trong dài hạn, trong chiều sâu, t́m những khuynh hướng lâu dài trong sự chuyển hóa của các xă hội, phân tích những khái niệm và sự biến dịch của chúng cũng như sự h́nh thành của những khái niệm mới, th́ người trí thức, do ảnh hưởng của truyền thông đại chúng, trở thành những kịch sĩ của một sân khấu thời sự rẻ tiền, ḥ hét quanh những vấn đề đang được ánh đèn dư luận chiếu đến, trong phút chốc, rồi hối hả quay sang vấn đề khác. Họ suy tư vội vă, để kịp bao dàn sân khấu, để luôn hiện diện trước một công chúng hay thay đổi thị hiếu, luôn sẵn sàng đào thải họ vào quên lăng. Tại Việt Nam, vấn đề này chưa thực sự đặt ra, và những nhận định quanh nó chỉ đáng được đặt trong ngoạc đơn. Sự phát triển của một tầng lớp trí thức đúng nghĩa biệt lập với quyền hành mới thực sự là vấn đề trước mắt, và không phải dễ thực hiện …

2) Thay đổi bản chất của quyền hành :

            Ít ra là trên phương diện lư thuyết, một câu hỏi cần được nêu lên : có thể nào người trí thức vẫn nằm trong quyền hành mà không bị tha hóa, không mất « tính trí thức » ? Có thể. Nếu bản chất của quyền hành thay đổi, hay nếu năng lực nội tại của người trí thức ấy cho phép. Năng lực nội tại của người trí thức th́ không có tính quy luật, không thể trông cậy vào nó. Chỉ c̣n thay đổi bản chất của quyền hành. Khi đó, phải tự hỏi :

- thay đổi để trở thành như thế nào ?
- làm sao thay đổi ?
- và nhất là ai chủ động thay đổi ?


            Từ các xă hội độc tài rơ rệt, đến các quốc gia dân chủ h́nh thức, quyền hành gần như lúc nào cũng được coi như cứu cánh, như điểm đến của cuộc hành tŕnh chính trị. Suốt cuộc đời chính trị, người ta làm như thế, nói như thế, viết như thế, có những thái độ cử chỉ như thế, thậm chí biểu diễn thổi kèn saxo, đội nón cao bồi, lên truyền h́nh hát nhạc « sến », v.v… đều với chủ đích nhắm vào quyền hành. Cái nội dung lời nói hay câu viết không quan trọng bằng tác dụng của những thứ ấy trong việc đưa tác giả của chúng đến gần quyền hành, hay bắm chặt quyền hành hơn. Tất cả những ǵ đưa đến quyền hành th́ coi như tốt, c̣n lại là điều phải cố công loại bỏ. 
Đạt đến quyền hành để làm ǵ ? Chúng ta có cảm tưởng đối với các đấu sĩ chính trị chuyên nghiệp này, đó là điều phụ thuộc ! Đành rằng khi tranh thủ quyền hành, người ta cũng có những chương tŕnh kế hoạch kinh bang tế thế, hưng vượng quốc gia v.v… nhưng khi đă đạt đến quyền hành, họ nhẹ nhàng quay lưng phản lại những lời hứa cũ, nếu nó không thuận lợi cho sự bám lấy quyền hành của họ. Lănh tụ Xă Hội Léon Blum trong Hội Nghị thành Tours của Quốc Tế Thợ Thuyền năm 1920 có chất vấn phe CS Đệ Tam : « các ông muốn đạt đến chính quyền để cải tạo xă hội, hay chỉ dùng chiêu bài cải tạo xă hội để nắm chính quyền ? » Thật ra, câu chất vấn này phần nào có thể đặt ra cho hầu hết những kẻ cầm quyền.

            Thay đổi bản chất của quyền hành là làm cho quyền hành không c̣n là điểm đến của cuộc hành tŕnh, mà ngược lại, là điểm khởi đầu. Tức là phải đưa quyền hành xuống đến gần người dân, để những sáng kiến phát xuất từ người dân có được cái « quyền hành » đưa đến thực hiện. Như thế quyền hành sẽ là khởi điểm của cuộc hành tŕnh, thực hiện sáng kiến cải thiện là tự thân cuộc hành tŕnh ấy, và thành quả cải thiện thành công là điểm đến.
Nếu quan niệm được quyền hành như vậy, th́ trí thức không những sẽ không bị tha hóa bởi quyền hành, mà ngược lại sẽ t́m thấy nơi quyền hành động cơ để thực hiện những sáng kiến của ḿnh.
Trên phương diện thực tế, quan điểm dân chủ trực tiếp này vấp phải nhiều trở ngại kỹ thuật, nên thường bị coi là không tưởng. Theo tôi, trở ngại kỹ thuật có thể vượt qua (xin bàn đến trong dịp khác). Cái khó vượt qua là phản ứng bám trụ quyền hành của giai cấp chính trị chuyên nghiệp sợ phải đập bể nồi cơm của họ.

            Làm sao thay đổi ? Điều vừa nói, cộng với định nghĩa của một thay đổi từ bản chất, từ cấu trúc, cho thấy ngay câu trả lời : đó là một cuộc cách mạng. Mà cách mạng th́ tự nó h́nh thành qua những điều kiện khách quan. Có c̣n cần phải tự hỏi : « làm sao » ?

            Ai chủ động thay đổi ? Nhất định không phải là những kẻ hiện nắm quyền. Một trở ngại không nhỏ là những kẻ đối lập cũng quan niệm quyền hành trong bản chất y hệt như nhóm cầm quyền mà họ muốn thay thế. Tức là đối với những người đối lập này, quyền hành vẫn là điểm đến của cuộc hành tŕnh chính trị của họ. Giả sử họ thay thế được một chính thể độc tài trắng trợn bằng một thể chế dân chủ h́nh thức, th́ t́nh h́nh quả có khá hơn, nhưng vấn đề căn bản vẫn chưa được giải quyết.

Tóm lại, 

            Ít ra là trong trường hợp Việt Nam tôi không thấy cần phải xỉ vả trí thức. Họ làm những ǵ có thể làm được trong những điều kiện cụ thể ràng buộc họ. Lọt vào quyền hành và bị tha hóa không nhất thiết biến họ thành những người xấu xa, hay dốt nát. Như một tập thể, họ đa dạng như những loài hoa, người thế này, kẻ thế khác… 
Vấn đề là môi trường. Nếu môi trường sinh hoạt của họ khác đi, th́ ta sẽ thấy một bộ mặt mới của trí thức Việt Nam, và những cánh hoa sẽ nở đẹp trong khu vườn trí thức. 

Nguyễn Hoài Vân

27 tháng 10  2002

Trở về Mục Lục