TẠO HỮU và TẠO CHỦNG

(tóm tắt bằng Việt ngữ của bài « Ontogenèse et Phylogenèse »)

 

Tạo Hữu (ontogenèse) là tiến tŕnh tạo thành sự hiện hữu cá nhân. Nó khởi đầu từ lúc h́nh thành tế bào đầu tiên trong bụng mẹ cho đến khi cơ thể được cấu tạo và tăng trưởng tối đa, nhiều năm sau lúc chào đời.  Đồng thời tạo hữu cũng là tiến tŕnh h́nh thành nhân cách. Tiến tŕnh này bắt đấu bằng ư thức tự hữu, ư thức « ta » và « không ta ». Rồi con người xă hội xuất hiện với ư thức « tao» , « mày » và « nó ». Động lực chủ yếu nâng con người từ trạng thái súc vật lên trạng thái « người » với chiều kích xă hội đặc thù của nó, có thể là khả năng trừu tượng hóa của tiếng nói, đặc biệt khi đưa sự ham muốn từng sự vật sang « ham muốn sự ham muốn » …

 

Việc h́nh thành ư thức như vừa nói đ̣i hỏi sự hiện hữu của một cấu trúc sẵn có khiến cho những dữ kiện mà trong vô thức chúng ta đă CHỌN thu nhận từ môi trường có thể hội nhập vào tâm thức của chúng ta một cách có tổ chức, tạo thành những h́nh ảnh nội tâm mang khả năng mô tả thế giới chung quanh (và chính cá thể như một thành phần của thế giới ấy). Cấu trúc này buộc phải dựa vào vật chất cấu thành con người mà nền tảng là dây ADN trong nhiễm sắc thể của các tế bào.

 

Dây ADN cũng là nền tảng của sự cấu thành các chủng loại trong thiên nhiên, ta gọi là tiến tŕnh tạo chủng (phylogenèse), bắt đầu từ chủng tử (génome) đầu tiên hiện hữu trong thiên nhiên cho đến con người. Có thể nói ADN đóng vai Thiên Chúa tác thành mọi sinh vật. Tuy nhiên không phải phần vật chất của ADN mang khả năng tác tạo, mà chính những tín hiệu chứa đựng trong nó mang lại cho ADN khả năng này. Cũng như Thiên Chúa, các tín hiệu này hoàn toàn phi vật chất, và, cũng như Thiên Chúa, chúng là nguồn gốc của sự sống. Từ nguyên thủy đă có … Tín Hiệu (au comencement était .. l’information) !

 

Tạo Hữu và Tạo Chủng có thể được nh́n như rập theo cùng một khuôn mẫu. Cũng một tế bào nguyên thủy ở lúc khởi đầu, mà trong một trường hợp, cho ra đời một con người, trong trường hợp kia, đưa đến sự h́nh thành loài người. Cả hai đều mang dấu ấn của một cuộc hành tŕnh từ đơn giản đến phức tạp, từ duy nhất đến phức biến, từ đơn thuần đến đặc thù, từ vô giác đến hữu tri, từ bản năng đến ư thức, từ phản xạ nhân quả đến nảy sinh ư muốn, ước vọng và đề án, từ thuần túy tự nhiên, đến văn hóa, văn minh, đến đời sống tâm linh, tinh thần … Vấn đề đặt ra trong cả hai cuộc hành tŕnh tạo hữu và tạo chủng này là câu hỏi : vào lúc nào yếu tố Tinh Thần (esprit) đă được đưa vào mỗi tiến tŕnh tác tạo, để cho ra con người và loài người ? Tinh thần có trước vật chất hay là hậu quả của tiến tŕnh tinh vi hóa của vật chất ? Một bệnh nhân bị tổn thương năo nặng nề, sống như thực vật, có đời sống tinh thần hay không ? Nếu có, th́ tại sao thực vật không có đời sống tinh thần ? Ngược lại khi một người hôn mê hồi tỉnh lại, có phải tinh thần quay về với vật chất của con người anh ta không ? Chúng ta cũng không tránh được câu hỏi : tinh thần là ǵ ? Có thực không, hay chỉ là vẽ vời siêu tưởng ?

 

Để trả lời, chúng ta hăy thử h́nh dung một trạng thái tri hành (état cognitivo-comportemental – đón nhận tín hiệu và phản ứng) gắn liền với mỗi giai đoạn vật chất của hai tiến tŕnh tạo hữu và tạo chủng. Noăn cầu thụ tinh trong bụng mẹ có trạng thái tri hành tương đương với một sinh thể đơn bào, rồi đồng nhịp với trạng thái vật chất, nó tiến hóa thành trạng thái tri hành của một con giun biển, rồi một con cá … Đến khi chào đời th́ nó tương ứng với trạng thái tri hành của một con vật ḅ sát, rồi một con vật đứng trên bốn chân, sau đó là trạng thái tri hành của một con khỉ, trước khi đạt đến trạng thái tri hành của một con người. Chưa hết, trạng thái tri hành này khi c̣n thơ ấu là trạng thái tri hành của một người tiền sử sống trong môi trường gia đ́nh, tương ứng với một xă hội « cộng sản nguyên thủy » (trong đó mọi người làm theo khả năng hưởng theo nhu cầu) trước khi có được trạng thái tri hành của tập thể người chung quanh với những tương quan xă hội đặc thù và phức tạp. Trở ngược gịng thời gian, trạng thái tri hành của người tiền sử không phài tự nhiên có, mà do kế thừa trạng thái tri hành của các giai đoạn trước đó trong lịch sử tiến hóa : từ các giống khỉ lớn, các giống vật đi bốn chân,  vật ḅ sát, cá, giun biển … cho đến trạng thái tri hành của sinh vật đơn bào nguyên thủy, 4 tỷ năm về trước. Có thể đi xa hơn nữa được không ? Tại sao không ? Sinh vật đơn bào nguyên thủy chẳng qua chỉ là một nắm chất đạm gói trong lớp vỏ tế bào (như không khí Paris đóng hộp bán cho du khách !). Nếu sinh vật đơn bào nguyên thủy có một trạng thái tri hành th́ nắm chất đạm ấy ắt cũng phải có một trạng thái tri hành ? Xa hơn nữa ? Không có ǵ trở ngại. Thật vậy, nắm chất đạm kia chẳng qua chỉ là vật chất cơ bản được tổ chức sắp xếp đến một tŕnh độ nào đó chứ không có ǵ là khác biệt nền tảng. Đi tiếp ? Đưong nhiên ! Chúng ta không có lư do ǵ để ngừng lại, v́ cái vật chất vừa nói chẳng qua chỉ là sự tập hợp của phân tử, nguyên tử, của những hạt cấu thành nguyên tử, rồi những hạt cấu thành những hạt ấy, như hạt quark, và xa hơn nữa cho đến hạt vật chất nền tảng nhất, hạt vật chất nguyên thủy … Chúng ta c̣n có thể quan niệm một trạng thái tri hành ở giai đoạn này được nữa hay không ? Hay chúng ta đă đánh mất nó trong cuộc hành tŕnh ngược gịng Lịch Sử Vật Chất ? Trong trường hợp đó, chúng ta đă đánh mất nó vào lúc nào ? V́ sao ?

Ngược lại, giả sử như có một trạng thái tri hành tương ứng với mọi giai đoạn của tiến tŕnh tiến hóa của vật chất, từ con người cho đến hạt vật chất nguyên thủy, th́ trạng thái ấy là ǵ ? Tại sao không gọi đó là Tinh Thần ? Thật vậy, khi đi đến tận cùng của cuộc hành tŕnh, khi chúng ta đạt đến hạt vật chất nguyên thủy, nếu bước thêm một bước nữa th́ chúng ta sẽ gặp cái ǵ, khi không c̣n chút vật chất nào nữa, nếu không phải là  Tinh Thần, là Thần Khí  thuần khiết ?

 

Làm thế nào tưởng tượng được một trạng thái tri hành, tức một “Tinh Thần”, cho từng hạt vật chất cấu thành nguyên tử và từ đó, cho mọi trạng thái khác của vật chất, cho đến con người ? Xin đề nghị một quan niệm. Hăy h́nh dung Tinh Thần như một cấu trúc kết hợp với từng trạng thái của vật chất nhằm đem lại cho vật chất ấy một động lực thúc đẩy nó phải phản ứng và biến hóa trước mỗi tín hiệu mà nó nhận được từ môi trường. Hạt điện tử ở mỗi thời điểm có một số những chọn lựa phản ứng và biến hóa. Những tín hiệu ảnh hưởng vào nó trong thời điểm ấy, được hội nhập và sắp xếp bởi cấu trúc “tri hành” của nó, để một mặt phân định những ǵ có thể, những khả hữu (tính được, với phương tŕnh Schrödinger chẳng hạn) , mặt khác thúc đẩy nó biến hóa trong phạm vi những cái có thể kia, để rồi, trong thời điểm sau, nó không c̣n là nó của thời điểm trước nữa (vị trí, năng lượng, vận tốc… không c̣n như trước). Tinh Thần của hạt điện tử là như vậy.

 

C̣n Tinh Thần nơi con người ? Đó cũng là cấu trúc điều khiển sự tri hành của mỗi người chúng ta. Cấu trúc ấy thu nhận những tín hiệu đến từ môi trường, cũng như những tín hiệu phát sinh trong nội bộ hệ thống thần kinh, rồi chọn lọc chúng, sắp xếp chúng, cho chúng những ư nghĩa chính xác, chuyển dịch chúng thành những h́nh ảnh về ta, về người, về thế giới, đưa đến tiếng nói nội tâm (hữu thức và vô thức) và rốt ráo là thúc đẩy hành vi của chúng ta, đưa đến biến hóa như trong trường hợp hạt điện tử đă nói ở trên. Hoạt động của nó ví như một ngôn ngữ. Ngôn ngữ kết hợp âm thanh (tín hiệu), cho chúng những ư nghĩa, biến chúng thành tiếng nói, câu nói, tiếng hát, vần thơ, diễn văn, v.v… Không có ngôn ngữ th́ những phát âm của chúng ta chỉ là tiếng động mà thôi chứ không có ư nghĩa ǵ cả. Không có cấu trúc tri hành là Tinh Thần, th́ các hoạt động của hệ thần kinh của chúng ta cũng chỉ là những phản ứng sinh hóa, những ḍng điện qua lại, rời rạc, vô nghĩa, không thể đưa đến h́nh dung bản ngă và thế giới, không thể đưa đến một hành vi chuyển hóa toàn bộ một con người như một tổng thể. Tinh Thần quan niệm như thế bắt buộc phải  hoàn toàn kết hợp với vật chất, không thể hoạt động tách rời khỏi vật chất. Ví như ngôn ngữ không thể hoạt động tách rời khỏi âm thanh. Không có âm thanh, ngôn ngữ dù có cũng không phát biểu được ǵ (nếu bàn qua chữ viết hay ngôn ngữ bằng cử chỉ, vấn đề cũng y hệt vậy). Tinh Thần tách khỏi vật chất th́ không có ǵ để liên kết, để tổng hợp, để diễn dịch, để thúc đẩy phản ứng và biến hóa, tức có cũng như không.

 

KẾT LUẬN :

 

Trong cả hai tiến tŕnh, Tạo Hữu và Tạo Chủng, có một động cơ bắt buộc mỗi giai đoạn của vật chất, từ hạt vật chất nguyên thủy đến con người, phải luôn măi biến hóa, luôn măi trở thành một thực thể khác với cái nó đă từng là ở thời điểm trước. Động cơ ấy thuộc về một cấu trúc gắn liền với trạng thái vật chất tương ứng, gọi là cấu trúc tri hành, hay Tinh Thần của vật chất ấy. Do ở Tinh Thần, hay Thần Khí này mà mỗi sự vật đồng thời hiện hữu, và không hiện hữu, v́ ngay khi nó hiện hữu, nó đă trở thành cái khác, đă biến hóa. Mặt khác, Tinh Thần của mỗi thành phần mang cùng bản chất và gắn liền với Tinh Thần của tổng thể, đem lại cho những biến hóa trong thiên nhiên một ư nghĩa, một hướng đi, một sự ḥa điệu không thể thiếu được. Xin nhắc lại thí dụ của ngôn ngữ kết hợp và đem ư nghĩa đến cho âm thanh. Nhờ “yếu tố Tinh Thần” như chúng ta vừa quan niệm, mà sự hiện diện của mỗi thành phần trong thế giới vật chất đều mang một ư nghĩa rơ rệt. Tôn trọng ư nghĩa ấy, chính là “bản năng luân lư” nằm trong cấu trúc của mỗi người chúng ta. Tuy nhiên, sự phát triển vượt bực của khoa học kỹ thuật đă làm lộ ra một tranh chấp lớn giữa ư nghĩa của Tổng Thể với tham vọng cá nhân, thiển cận và cục bộ của con người. Những phát triển trong kỹ thuật sinh học, như việc lựa chọn phôi bào, rồi tạo phôi bào, cho đến sửa đổi ADN, thậm chí chế tạo ADN trong một thời gian nữa, khiến con người dần dần đạt đến một khả năng tác tạo khả dĩ cạnh tranh được với sự tạo tác nguyên thủy. Thật vậy, làm ra được ADN tức là làm ra được sự sống, mọi sự sống. Tuy nhiên v́ được điều khiển bởi những tham vọng cục bộ ngắn hạn, quyền năng tạo tác mới này có khả năng làm lạc mất ư nghĩa và sự ḥa điệu vốn vẫn được khắc ghi trong Tinh Thần của toàn thể sự vật từ nguyên thủy. Quyền năng ấy có thể đưa vào sự vật một mầm mống hỗn loạn.

Phải chăng kết quả của sự phát triển của vật chất là đem thiên nhiên trở về trạng thái hỗn loạn nguyên thủy, để từ đó, lại khởi đầu một tiến tŕnh sáng tạo mới ? Và phải chăng Tinh Thần của cái vật chất ở trạng thái tiến bộ nhất, có tŕnh độ tổ chức cao nhất, là con người, lại chính là ĐỘNG LỰC CỦA HỖN LOẠN ? Động lực ấy đem lại sự phân ly với cái Ư Nghĩa nền tảng của mọi sự vật. Nó chính là  sự tách rời khỏi Tinh Thần của Thiên Nhiên (động lực của hỗn loạn có thể được gọi là Ác Quỷ nếu lư luận theo một số mô h́nh tôn giáo – Ác Quỷ chỉ có khi có con người !). Mặt khác, tách rời khỏi thiên nhiên, khỏi tiến tŕnh tạo tác, lại chính là nỗi băn khoăn ray rứt của con người hiện tại, được thể hiện qua nhiều trào lưu thời thượng (hướng đến tâm linh, quay về thiên nhiên) …

 

Nói cho cùng, tiến tŕnh Tạo Chủng đưa đến loài người, để qua sự Tạo Hửu cho ra những con người biết băn khoăn ray rứt cho tương lai của ḿnh. Mà tương lai thực sự, nguồn của mọi băn khoăn ray rứt, không ǵ khác hơn là Sự Chết. Tạo Chủng và Tạo Hữu chẳng qua chỉ là những tiến tŕnh đưa đến Ư THỨC PHI HỮU, đưa đến một trí thông minh có khả năng quan niệm Sự Chết.

 

Tạo Chủng và  Tạo Hữu là hai hành lang cùng đưa đến một cánh cửa, mở vào HƯ VÔ. Hoặc giả đến một cái ǵ tiềm tàng sau đó ?

                                                                       

NGUYỄN Hoài Vân                                                                                                                                         

18/11/2005

 Trở về Mục Lục